اصح اقوال در ماهيت آن قول اول است و مستعمل بيخ آنست و قوت آن تا هفت سال باقي مىماند و بهترين آن حاد سوزندهء زبان است كه بحجم يك انكشت و سنكين و چون بشكنند اندرون آن سفيد باشد و كفتهاند مغربى آن اقوى از هندى آنست
* طبيعت ان
در آخر سوم تا اوائل چهارم كرم و خشك و شامي آن در سوم و بعضى كمان كردهاند كه بارد است
* افعال و خواص ان
مفتح سدد و منقى فضول دماغى و آلات آن و جالي بلاغم و جهت لقوه و فالج و رعشه و كزاز و استرخا و لكنت زبان و درد سينه و دندان و مفاصل و عرق النسا و استسقا و تقويت باه مبرودين و اسهال بلغم و ادرار بول و حيض و شير و عرق و حميات و غيرها ضمادا و طلاء نافع امراض الراس و المفاصل و العصب و الفم و الصدر ماليدن آن با روغن زيت جهت كزاز و خدر و استرخاى مزمن و اعضاى بيحس شده و بدستور جلوس در طبيخ آن و ذرور و دلوك آن بر يافوخ باعث تسخين دماغ و مانع توالي نزلات و صرع حادث از خلط غليظ نافع و بدستور مضغ آن خصوصا با مصطكى و يا با زفت و نفوخ آن در بيني مفتح سدهء مصفاة و خيشوم و سعوط آن با روغن كل جهت شقيقه و صداع شديد بلغمى و چون در سركه بخيسانند و در زير دندان موجع كذارند وجع آن را تسكين دهد و چون بخايند و يا به زير زبان بپاشند جلب رطوبات نمايد و لكنت را زائل سازد و چون طبيخ آن را در دهان نكاهدارند دندان متحرك را مستحكم كرداند و مضمضه و يا غرغره بطبيخ آن با سركه جهت خناق و سقوط لهاة و استرخاى زبان حادث از بلغم و ماليدن سودهء آن بر بدن ادرار عرق آورد و تعليق عاقر قرحا بتنهائي و يا با فاوانيا جهت صرع اطفال نافع و اكر به موى سك سياه يكرنك ببندند بهتر است المعدة و الباه و الحميات و غيرها لعوق آن با عسل جالي و زائل كنندهء درد سينه و سرفهء كهنهء بارد بلغمي و برودت و بلغم از معده و زياده كنندهء باه مبرودين و مرطوبين و آشاميدن نيم درم آن مسهل بلغم بعنف و چون پيش از نوبهء تپ و نافض با زيت بر تمام بدن بمالند آن را زائل كرداند و عرق آورد و استرخاى اعضا را بر طرف سازد و چون پيش از جماع روغن آن را بر قضيب بمالند آن را محكم كند و شهوت جماع را برانكيزاند و لذت جماع دهد و انزال را سريع كرداند كسى كه اراده نمايد كه انزال او سريع شود و بدستور چون با عسل بسرشند و طلا نمايند و چون با آرد باقلا بسرشند و بخريطه آلوده قضيب و بيضه را در ان اندازند و يك روز كامل رها كنند كه در ان باشد اعانت بر جماع مبرودين نمايد خصوصا كسى كه در بيضهء خود بسيار از سردى دريابد من عجائب افعاله چون با نوشادر نرم بسايند و بر كام و دهان بمالند مانع سوختن آنست از آتش و بازيكران مستعمل دارند و چون با سركه طبخ نمايند تا مانند خمير كردد و بر دندان كرم خورده كذارند كرم آن را بريزاند مضر رئه مصلح آن كثيرا و مويزج مقدار شربت آن تا يك درم بدل آن دار فلفل و عسل در امراض كبد و در امراض معده راسن و اكر آن هر دو بهم نرسند زنجبيل نصف وزن آن و با فلفل بدستور و در غرغرها فودنج حبلي يك وزن و نيم آن و در اوجاع حلق قاقله و روغن آنكه از عصارهء آن ترتيب دهند و يا آنكه يك اوقيهء خشك آن را بكوبند و با يك رطل آب جوش دهند تا يك اوقيه بماند پس ماليده صاف كرده با دو اوقيه روغن زيتون در قدر مضاعف مرتب نمايند و به كار برند محلل و مدر عرق و رافع تپهاى بارده و جميع امراض بارده و مقوى باه شربا و تدهينا و سعوط آن جهت صداع و شقيقهء بارده و صرع و تقويت دماغ بارده مفيد *
* عاج *
دندان فيل است و در فيل ان شاء اللّه تعالى مذكور خواهد شد و مجملا چون زن وزن نيم مثقال تا يك مثقال سوده آن را با شكر بنوشد بعد از طهر حامله شود *
* عاقول *
انطاكي كفته شوكة الجمال است
* ماهيت ان
نباتى است معروف با خار بسيار و تيز و كل آن سفيد و زرد