خصوص برى آن و بستاني آن را در اول كرم و خشك نيز كفتهاند و با قوت مخدره
* افعال و خواص آن
محلل رياح و اخلاط لزجه و مفتح سدد و مقوى معده و مشهي و مجفف و ناشف رطوبات و خائيدن آن خوشبو كنندهء دهان و مغير ذايقه و مخدر دهان و زبان و جهت قلاع نافع چون مدتى بعد از خائيدن در دهان نكاهدارند و جهت اصلاح هواى وبائى و طاعون و چون آب تازهء آن را با شراب كادى حل كنند و بنوشند جهت منع آبله و حصبه و منع حدوث علل وبائيه نافع و آشاميدن آب بعد از مضغ آن لذيذ نمايد مضر محرورين و اكثار آن محرق خون و قاطع باه مصلح آن بقول بارده و مخشن سينه و مصلح آن عسل و بطئ الهضم و مصلح آن كرفس و مقوى فعل آن رازيانه است *
* طرفا *
بفتح طا و سكون راء و فتح فا و الف بفارسي كز و بهندى جهاو و برومي موريقا و بسرياني عرا و بيوناني اريغابوشا و بعضى كفته بيوناني مورسقي نامند
* ماهيت ان
چهار صنف مىباشد يكى درختى است عظيم و برك آن مانند برك سرو و اين را بعربي اثل و ثمر آن را عذبه و بهندى ننهي مائى و درخت آن را سال نامند و دوم درخت آن نيز عظيم شبيه باثل و اين صنف برى است و بىثمر و سوم كوچك بركهاى آن كم و كل آن سفيد مائل بسرخي و در خوشه و نحل يعنى زنبور عسل آن را دوست مىدارد و ثمر آن مانند مازوى بعطريت و خوشبو و بهندى اين را برى مائى كويند و چهارم ثمر آن بى كل بهم مىرسد و به قدر حب شاهدانه و سرخ مائل بسبزى و صباغان ثياب را به آن رنك مىنمايند و اين صنف در بلاد عراق و فارس نمىباشد و كفتهاند دو صنف مىباشد بزرك و كوچك بزرك آن را اثل نامند و بستانيست و ثمر آن مدور و عذبه نامند و در حرف الف مع الثاء المثلثة مذكور شد و كوچك آن برى و آن مخصوص به اين اسم است و شكوفهء اين سفيد مائل بسرخى و ثمر آن مثلث شكل و كزمازج نامند و بهترين آن آنست كه در كنار آبهاى شيرين رويد
* طبيعت ان
در اول سرد و در دوم خشك و بعضى در دوم نيز سرد كفتهاند
* افعال و خواص آن
قابض و با اندك قوت تجفيفي و رادع و محلل و طبيخ بيخ آن با زيت جهت جذام حادث از ورم سموم سپرز و سدهء آن و با سركه جهت يرقان حادث از ضعف مراره و ضبط و حبس صفرا در ان و جهت تفتيح سدد و ورم صلب جكر كه هر روز سي و پنج مثقال آن را بنوشند مجرب و مضمضه بطبيخ برك آن جهت تقويت لثه و دندان و آشاميدن آن جهت حبس اسهال و نزف الدم رحم و رفع سيلان و تجفيف رطوبات آن مجرب و آشاميدن عصارهء برك يا طبيخ لحا و يا كل و يا تخم آن نرم و كوچك كنندهء طحال صلب بزرك شده خصوصا كه در سركه و انجير طبخ نموده باشند و جلوس در طبيخ آن جهت نزف الدم مقعده و رحم و بواسير و شستن سر بدان جهت رفع شپش و صئبان كه رشك نامند نافع و ضماد برك كوبيدهء مطبوخ آن با سركه جهت ورم حار و تحليل صلابت طحال خصوصا با اشق و سكبينج و بيخ كبر و صبر و بدستور تكميد بدان جهت طحال و ذرور خشك آن مجفف قروح رطبه و زخم آبله آتش و دخان و بخور شاخ و برك آن جهت زكام و اخراج زلوى در حلق مانده و خشك نمودن آبله و زخمهاى رطبه مؤثر و كرفتن بخور برك آن سه دفع ساقط كنندهء دانهء بواسير و ثآليل و خاكستر چوب آن با قوت جاليه و مجففه و حمول آن جهت استرخا و خروج مقعده و ذرور آن جهب قروح رطبه و سوختكي آتش و ثمر آن جهت نفث الدم مزمن و تقويت لثه مسترخيه و فساد هوا و كزيدكي رتيلا و آشاميدن آب و طعام در ظرف مصنوع چوب آن جهت طحال مفيد بدل آن اثل است *
* طريخ *
بفتح طا و كسر را و سكون ياء مثناة تحتانيه و خاء معجمه و آن را بتارخ نيز نامند
* ماهيت ان
نوعى ماهي است به قدر يك شبر و اندك زياده بر ان و تا دو شير نيز و پهن و سفيد رنك و آن را بفارسي حلواماهي نامند و در بحيرهء از