برك و اطراف تر و تازهء آن را به قدر يك قبضه بسوزانند و خاكستر آن را با آب نيكو طبخ دهند پس صاف كرده صاحب وجع خاسره بنوشد درد آن زائل كردد در ساعت و مجرب است و روغن حب آن خوشبو و مجفف و محلل بلغم و رياح و جهت مغص و تقويت معده و جرب حيوانات مفيد شربا و طلاء بدل روغن آن روغن حب البطم است و ذرور چوب سوختهء آن قاطع نزف الدم جراحات خصوص قروح مقعده از قضيب نافع و صاحب اختيارات بديعى كفته كه آنچه از مكهء معظمه مىآورند آن را رب الضرو نامند در دهان نكاهداشتن آن در حال درد آن را تسكين دهد و صمغ آن را در خوشبوئيها داخل مىنمايند *
* ضريع *
بفتح ضاد و كسر را و سكون ياء مثناة تحتانيه و عين مهمله و كويند كه آن را شيرق نامند و شتر آن را بخورد
* ماهيت ان
برك نباتى است مدور و مجوف مائل بزردى و تلخ و در قعر دريا بهم مىرسد و موجه بساحل مىآورد
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص آن
حلوس در طبيخ آن و بدستور نطول آن جهت درد مفاصل و طلاى آن و بدستور شستن بدن بدان در حمام جهت جرب و حكه مجرب دانستهاند و بخور آن جهت زكام و التيام جراحات سريع الاثر و كويند چون ستور از ان بخورد هركز فربه نشود جناب اقدس الهي در وصف اهل جهنم مىفرمايد قوله تعالى ليس لهم طعام الامن ضريع و بيان آن در تفاسير مذكور است *
* ضرع *
بفتح ضاد و سكون را و عين مهملتين به فارسى پستان و بهندى چوچى نامند
* ماهيت ان
معروف است و آن عضو عصبانى قليل اللحم است كه در ان شير تكون مىيابد از براى خوردن بچهء آن و بهترين آن فربه پر شير از حيوان جوان فربه است كه لحم آن نيكو باشد و زبونترين آن برعكس آن
* طبيعت ان
سرد و خشك بالذات بسبب عصبانيت جوهر خود و با رطوبات بسيار
* افعال و خواص آن
چون نيكو هضم يابد صالح الغذا و اكر هضم جيد نيابد مولد خلط خام بلغمى است ردى از براى مبرودين و مرطوبين مصلح آن افاويه و مصطكى و خولنجان و بريان نمودن آنست و در محرورين محتاج باصلاح نيست و مدر بول زنان و زياده كنندهء شير ايشان و جهت دفع خمار و كسى كه در معدهء او شراب و يا اخلاط حادهء صفراويه و يا حريفه موجود باشد *
* فصل الضاد مع الغين المعجمه *
* ضغيوس *
بضم ضاد و سكون غين و ضم ياء مثناة تحتانيه و سكون واو و سين مهمله و ضغابيس بفتح اول و دوم و الف و كسر باء موحده و سكون ياء مثناة تحتانيه و سين مهمله نيز آمده لغت عربى است و به فارسى سفچه نامند
* ماهيت ان
قثاى كوچك و خربزهء نارس است و نيز نباتى را نامند كه شبيه است بهليون آنچه از ان بر روى زمين ظاهر است سبز و آنچه از ان زير زمين است سفيد و شيرين
* افعال و خواص ان
برك آن قاطع باه و بيخ آنكه در زيرزمين و سفيد و شيرين است محرك باه و ماكول و كاسر حدت صفرا است و به جهت نيكوئي طعم در كشك و ماست داخل مىكنند و مىخورند
* فصل الضاد مع الفاء *
* ضفدع *
بفتح ضاد و سكون فا و دال و عين مهملتين به فارسى وزغ و بشيرازى بك و بتركي قرباغه و بهندى ميدك نامند
* ماهيت ان
معروف است حيوانى است كه در زيرزمينهاى نمناك و آبهاى استاده و جويهاى بسيار بهم مىرسد برى و بحرى و نهرى مىباشد و از مطلق آن مراد نهرى است و برى آن از سموم قتاله است
* طبيعت اقسام ان
در سوم سرد و در اول خشك و اصل آنست كه خالي از حرارت قويه نيست
* افعال و خواص نهرى ان
سموم است از قبيل دفع فاسد با فسد و مضمضه بطبيخ نهرى آن جهت درد دندان و ضماد شق كردهء آن جاذب پيكان و خار و امثال آن و سموم