نموده سائيده يك درم آن را با فالوده بخورند موجب فربهي بدن است و زنبور سياه مائل بزرقت را چون در روغن زيتون طبخ نمايند جهت برص و بهق و رفع آثار غائره نافع و چون زنبور كسى را بكزد و در عضو ملسوع درد و سوزش و خارش و سرخي و ورم بهم رسد از انواع ضعيفهء آن كمتر و قويه زياده مداواى آن مكيدن موضع لسع است از دهان و به قوت و يا بسر سوزن يا غير آن اندك شكافته و به قوت مكيدن پس ماليدن خاك با سركه و كافور و يا طحلب با سركه و يا كل ارمني با سركه و بدستور كل رست با آبغوره و يا جدوار با سركه و ضماد سركين كاو تازه و ضماد خبازى و بقلهء رجله و عنب الثعلب و كذاشتن خرقهء تر كرده با آب برف و يخ بران و تبديل نمودن و كذاشتن در آب بسيار كرم و بلافاصله در آب بسيار سرد مسكن وجع آنست و ماليدن نوره و بادروج و خوردن ربوب قابضه و بزرقطونا و سكنجبين حامض و ماء الرمان حامض و خيار و هندبا و كاهو و كشنيز خشك با آب سرد و شكر و فصد نمايند اكر احتياج بفصد باشد و ماليدن مكس سائيده بران و ضماد برك كچو كه در هند اروى نامند و با روغن كاو داغ كرده و يا روغن با پياز داغ كرده و زنبور عسل نحل است در حرف النون مع الحاء ان شاء اللّه تعالى خواهد آمد
* فصل الزاى المعجمة مع الواو *
* زوان *
بفتح زاى و واو و الف و نون
* ماهيت ان
اكثرى آن را شيلم دانستهاند و يوسف بغدادى كفته كه آن غلط است بلكه آن غير آنست و دانهايست مائل بسياهي و اندك سبزى مانند ماش و كوچك طولاني و سر آن باريك و در غلافى منحني مانند غلاف شمشير و طعم آن تلخ و با حدت و كراهيت به حدى كه نفوذ مىكند در سطح ذائقهء زبان و مسكر شديد و موحش بدون تفريح و قسمى دانهء آن پهن مىباشد و قسمى زرد طولاني و اين هر دو ردىتر از اول است
* طبيعت ان
در اوائل سوم كرم و خشك
* افعال و خواص ان
با قوت سميت و جاذبه ضماد آن جهت بيرون آوردن پيكان و امثال آن از بدن بغايت مؤثر و طلاى آن جهت رويانيدن موى داء الثعلب و تحليل اورام و كماد آن جهت درد سربارد نافع و چون داخل نميذ كنند قوت آن را قوى كرداند و سكر بسيار آورد و چون مسكر و مضر دماغ و عقل و مقعده است و سبات بسيار مىآورد اولى اجتناب از خوردن آنست مصلح آن قئ كردن بروغن كاو و ماليدن اطراف سفلي بدن و ربوب حامضه خوردن و بوئيدن كلها و خوشبوئيهاى بارد مقوى دماغ است
* زوفاى يابس *
بضم زاى و سكون واو و فتح فا و الف
* ماهيت ان
كياهى است مفروش به روى زمين برك آن شبيه بصعتر بستاني و مرزنجوش و با عطريت و شاخهاى آن پركره و بر هر كرهى كلى مائل بزردى و بىتخم و تلخ مزه و نوشتهاند كه برك آن مانند برك حنا است و بهترين آن آنست كه از جانب بيت المقدس آورند و آن را زوفاى مصرى نامند
* طبيعت بستاني آن
در دوم كرم و در آخر آن خشك و كوهى آن قويتر از بستاني
* افعال و خواص ان
ملطف و مسهل بلغم و مخرج رياح غليظه و كرم معده و خون جامد و محلل اورام و جهت فالج و سرفهء مزمن و ربو و ورم شش و نزله و عسر نفس و درد سينه و پهلو و زانو و معده و جكر و قولنج و سحج امعا و كزيدن جانوران سمي و داء الثعلب و داء الحيه و بخار آن جهت تحليل رياح كوش و مضمضهء پختهء آن با سركه جهت درد دندان و آشاميدن طبيخ آن به آب و عسل و سداب جهت ورم شش كرم و ربو و سرفهء مزمن و نزله كه از سر به حلق ريزد و عسر النفس و كشتن كرم معده و حب القرع و بدستور لعوق آن با عسل جهت رفع تكون كرم معده و آشاميدن طبيخ آن با سكنجبين مسهل خلط غليظ و با قردمانا و ايرساقوت اسهال آن قويتر و جهت نيكوئي رنك رخسار و با شراب جهت استسقا و كزيدن جانوران سمي و با طبيخ انجير جهت خناق امتلائي