و نقرس و مفاصل و انضاج اورام بارده و خنازير و آتشك كه شجر نامند و سرطانات و انواع جرت و حكهء كهنه و بالجمله اكثر امراض بلغميه و سوداويهء رديه را مفيد و هزال مفرط و قئ و يبس آن را زائل كرداند و انعاش حرارت غريزى و تقويت روح و تعديل مزاج نمايد و اين بسبب صدور آثار متضاده و كيفيات متخالفه بلسان رطوبت اصليه و بلسان طبيعت ناميدهاند و از صورت نوعيهء آن دانستهاند نه از كيفيت فقط و آن را مانند چوب چينى طبخ نموده مفردا يا مركبا مانند چوب چينى استعمال مىنمايند و طريقهء طبخ و استعمال آن در خاتمهء قرابادين كبير بتفصيل ذكر يافت و در مقدمهء اين كتاب نيز
* بلبل هزار داستان *
بضم دو باء موحده و سكون دو لام
* ماهيت ان
طائرى است معروف به قدر كنجشكى كوچك خوش شكل و سبز رنك و نزديك سر آن سياه و سفيد و نيكو لحن و مليح الصوت و لهذا آن را در خانها نكاه مىدارند و تربيت مىنمايند
* طبيعت ان
كرم و خشك در سوم و خشك در سوم
* افعال و خواص آن
بغايت محرك باه خصوصا مغز سر و بيضهء آن و سركين آن بسيار جالى و با قوت قابضه ضماد آن جهت نيكوئي رنك رخسار و ازالهء كلف و شعر زائد اجفان و حمول آن جهت اسقاط جنين مؤثر و خاكستر پر آن جهت التيام جراحات و آشاميدن خون كرماكرم آن جهت تصفيهء قصبه رئه و صوت مفيد و مبرودين را نافع و محرورين را مضر است
* بلبوس *
بفتح باء موحده و سكون لام و ضم باء موحده و سكون واو و سين مهمله لغت يوناني است و معروف نزد عرب به بصل الذئب و بصل الزير و به فارسى زير و تلخهء پياز و بتركي داغ سوغالى و در لرستان طرم نامند
* ماهيت ان
مانند پياز كوچكي است الا آنكه تو بر تو نيست بلكه مانند سير يك دانه است و پوست آن سياه و متشنج و برك آن مانند پياز و از ان عريضتر و در طعم و بوى شبيه به پياز و بيخ آن از باران بزرك مىشود و اندك تلخ و مائل بشيريني و از ماكولات است و ابن تلميذ كويد كه مثل پياز است و كوچك و طولانى و رنك آن ارغواني و رمانى و از ان كلكونه سازند و چون تخممرغ را به آن بجوشانند مثل روناس رنك مىكند و به پياز نركس شبيه و برك آن مثل كراث و كل آن شبيه به بنفشه و طعم آن با حلاوت و كفتهاند بعضي از ان شيرين طعم و بعضى تلخ و بعضى بيمزه مىباشد
* طبيعت ان
در اول سوم كرم و خشك و بعضى در آخر اول خشك كفتهاند
* افعال و خواص آن
مهيج باه و جالى و جاذب خون به ظاهر جلد و مسمن بدن و ضماد آن بر كمر و حوالى قضيب جهت تقويت باه مفيد و مخرج پيكان تير و خار است از بدن و ضماد آن به تنهائى و يا با عسل جهت التواى عصب و كوفتكى استخوان و همچنين با عسل جهت تقويت بدن كه سست شده باشد و كزيدن سك ديوانه و با فلفل جهت درد معده و با زردهء تخممرغ جهت كمنة الدم زير چشم و با اوديهء مناسبه جهت قلع ثآليل مسماريه و حبس عرق و با نطرون مشوى جهت تنقيهء نخالهء سر و قروح رطبهء آن و با سكنجبين جهت بثور لبنيهء آن و با آرد جو جهت شكاف عضل و ناخن و با خانق النمر جهت كلف و بهق و آثار قروح و سياهى باقي مانده در بدن بعد اندمال جراحت و با سركه جهت غرب و طلاى پختهء آن در زير خاكستر با بورهء ارمني جهت نخالهء سر و زخمهاى تازه و بدستور ضماد مشوى آن در زير خاكستر كرم با رؤس سمك صغارى كه در مصر صبر مىنامند بعد از سوختن آنها جهت قروح صفراويهء ذقن كه بعضي از ان دانها سرايت به بعضى ديكر نمايد و اكثر جوانان را پيش از برآمدن ريش عارض مىكردد و دير مىماند و با سركه جهت غرب كه ورم مآق عظيم چشم است و چون با آب بپزند و با سركه بخورند جهت وهن عضل و حمول آن جهت اخراج جنين و مشيمه نافع المضار بطئ الهضم و مولد خلط غليظ لزج حاد و مضر عصب و مورث مغص مصلح آن كاسنى و شير تازه با عسل و دافع نفخ