خواب بر پشت است و خواب مؤمنين كه متوسّطاند در امور مذكوره بر يمين ؛ تا آن كه قلب ايشان بالا و مستولى بر معده باشد .
و خواب غير مؤمنين مختصّ به جانب چپ است به سبب استيلاء قوّه شهوانى بر ايشان و زيادتى اكل و شرب ، احتياج به تحليل غذا بيشتر . و به رو خوابيدن ، بسيار مضرّ و ممنوع است شرعاً و طبّا و باعث كدورت چشم است و اكثر مختصّ به كفّار است و اگر شكم بر زمين و رخساره به جانب يمين و يسار باشد ، چندان مضرّ و ممنوع نيست .
كسى كه عادى به خواب روز باشد ، بايد كه به تدريج رفع عادت خود نمايد ؛ زيرا كه رفع عادت هرچند مضر باشد ، فورا باعث زيادتى ضرر است . و امّا كسى كه به مقتضاى طبع و يا شغلى و امرى بيدار باشد [ و ] روز خوابيدن او بر سبيل عادت و دوام نباشد ، جهت تدارك آن چندان مضر نيست . و امّا در گرما به سبب قصر ليل اگر در روز چند ساعتى « قَيلُولَه » نمايد و باعث راحت گردد ، بد نيست و سنّت است شرعاً .
و خواب بعد نماز صبح ؛ خصوصا در وقت آن كه آن را « عَيلُولَه » نامند ؛ [ مضر است ] جهت آن كه باعث علّت است . و در وقت زوال كه آن را « حَيلُولَه » گويند ؛ جهت آن كه حايل ميان نائم و صلات و محدث نسيان است . و همچنين خواب آخر روز كه مسمّى به « فَيلُولَه « 1 » » است ؛ به جهت آن كه باعث آفات بسيار و منجرّ به هلاكت است و « فَيلَهء » « 2 » در لغت به معنى اهلاك است .
و ببايد دانست كه يقظه به افراط - يعنى بيدارى - باعث احتباس بدن و افناء رطوبات و منع استمراء غذا و فساد مزاج است و افراط در آن به نهايت ، موجب يبس دماغ به افنا و احراق اخلاط و مورث جنون است . و انسان را احتياج به بيدارى بالذّات است به جهت آن كه تحصيل اسباب كمال نفس و بدن آن كما ينبغى مربوط بدان است .
و احتياج به خواب بالعرَض ؛ به جهت رفع كلال و ملالى كه حاصل گشته او را از بيدارى و لهذا اعتدال در هر دو محمود است و نافع و افراط در هر يك از آن هر « 3 » دو مذموم است به جهاتى كه ذكر يافت ، هرچند نوم معتدل كه مقدار آن از شش ساعت كم تر و از ده ساعت زياده نباشد .
هامش
( 1 ) . الف و ب : ( غيلوله ) آمده است اما صحيح ( فيلوله ) است .
( 2 ) . الف : غيله . ب : غيلوله . آمده است اما به نظر مىرسد صحيح ( فيله ) به معنى ضعيف و سست گرديدن باشد .
( 3 ) . ب : ( هر ) حذف شده .