و اگر محتاج به مسهل باشند ، مسهلى كه در صداع دموى ذكر يافت مناسب است . و مضمضه به سركه و گلاب ممزوج با هم . و اگر حرارت و وجع شديد باشد ، اندك كافورى نيز اضافه نمايند . و چون پوست خيار را در سركه جوشانيده ، بدان مضمضه نمايند و مضمضه به مطبوخ عدس و پوست خشخاش و آب برگ گشنيز و پاشيدن فوفل و طباشير و كات هندى و گلنار فارسى « 1 » و امثال اينها بَربُنِ دندان نيز مفيد است .
و اگر از اين تدابير تسكين نيابد ، اندك افيون را در روغن گل حل كرده بر دندان موجع گذارند .
اگر سبب آن ، غلبهء صفراء باشد
علامت و علاج آن نيز علامت و علاج صُداع حارّ دموى است .
و اگر سبب آن ، غلبهء بلغم و رطوبت باشد
علامت آن : ضدّ علامات دموى است ؛ از عدم حمرت بيخ دندان و تسكين به آب گرم و اشياء حارّه .
علاج آن : خوردن اطريفل صغير و ايارج فِيقَراست . و مضمضه به سركه [ اى ] كه عاقِرقرحا و پودنه « 2 » در آن جوشانيده صاف نموده باشد و يا مضمضه به مويزج در سركه جوشانيده و يا پوست انارِ در سركه جوشانيده و يا فلفل در سركه « 3 » و يا آب جوشانيده و ماليدن قَرَنفُل ساييده بر آن دندان و بن آن . و چسبانيدن مصطكى بر آن . و گذاشتن خمير نان گرم بر آن . و مويزج را در پنبه پيچيده ، اندك كوبيده در آب تر كرده گرم نموده ، در بن دندان بگيرند .
و اگر سبب آن ، تفتّت و يا ثقبهء آن باشد
يعنى دندان شكسته و يا سوراخ در آن به هم رسيده .
علاج آن : گذاشتن پارچه [ اى ] قَرَنفُل است در جوف آن و يا مصطكى و يا عاقرقرحا و يا سُعد ؛ هر يك به تنهايى و يا كُندُر و عاقرقرحا و افيون را با شير الاغ سرشته در جوف آن
هامش
( 1 ) . الف : گل انار فارسى .
( 2 ) . الف : پودنج .
( 3 ) . ب : سركه جوشانيده .