زيتون است و صغير الورق غليظ ضخيم آن و رقيق و طويل الورق آن هر دو نوع ردىء و مُضِرّ [ است ] . و سياه آن ، قتّال مسهلِ مرهء صفراء به عنف و مسهلِ بلغم و سوداء نيز گفتهاند . و چون ارادهء اسهال ماءِ اصفر نمايند ، بايد كه مخلوط نمايند به آن ايرسا و توبال نحاس و سكبينج و هليلهء زرد و بعضى مصلحات ، مانند كرفس و مصطكى و اسارون و با آب عنب الثعلب و رازيانه فشرده جوشانيده صاف كرده بياشامند .
و چون ارادهء اسهال بلغم و سوداء نمايند ، بايد كه با مسهلات آن هر دو مانند تربد و افتيمون و هليلهء هندى و مانند اينها با بعض مصلحات بياشامند . و بايد كه بدون اصلاح استعمال آن ننمايند ؛ زيرا كه به سبب افراط حدّت كرب و غم و قىء و اسهال يا هر دو مىآورد .
و اصلاح آن ، آن است كه دو شبانه روز در سركه تند بخيسانند و در بين ، دو سه مرتبه سركه را تبديل نمايند پس سركه را ريخته ، برگ مازريون را به آب شيرين دو سه مرتبه شسته و در سايه خشك نمايند . و اگر در سايه خشك نگردد ، به آفتابى كه تند نباشد خشك نمايند كه ترى آن زائل گردد ، پس بكوبند به حدّى كه بسيار نرم نگردد كه بچسبد به معده ، بلكه اندك جريش باشد و به روغن بادام شيرين چرب نموده ، استعمال نمايند .
و بايد كه ضعيف المزاج و صاحب دعه و سكون و « 1 » مزاج حار و در وقت گرما بسيار استعمال ننمايند . مقدار شربت آن نيم درم تا يك درم . بدل آن سه ، وزن آن ايرسا و ثلث وزن آن مقل اليهود است .
ماهودانه : دانههاى است بزرگ تر از شاهدانه و ماش و سياه رنگ [ و ] درخت آن را از يتوعات مىشمارند . گرم و خشك در سوم ، سريع الإسهال ، مسهلِ بلغم و صفراء و استسقا و اوجاع مفاصل را نافع . « شيخ الرئيس » « 2 » گفته : چون هفت حَب و تا شش حبّ آن را بلع نمايند و يا مضغ نمايند و يا بخورند بدون آن كه حَب بندند و بعد از آن آب سرد بياشامند ، اسهال مرّه و بلغم نمايد .
نهايت مقدار شربت آن پانزده حبّه كبار و بيست حبّه صغار آن است . و چون اراده
هامش
( 1 ) . ب : ( و ) حذف شده .
( 2 ) . ابو على الحسين بن على بن سينا ، القانون فى الطب ، دار الصادر ، بيروت ، ج 1 ص 369 .