نيم گفتهاند كه چون بسايند با يك مثقال عِلكُ الأنباط و بياشامند بعد از آن سركه و آب .
ورد : يعنى گل سرخ ، سرد در اوّل و خشك در دوم تازهء آن با قوّهء مسهله و بساست كه ده درم تازهء آن ده مجلس اجابت مىنمايد . و خشك آن را گفتهاند كه اسهال نمىنمايد « 1 » و سزاوار نيست كه استعمال نمايند سنا را در مطبوخات بدون گل سرخ و مقدار وزن مستعمَل آن در آن تا پنج درهم است .
هليلجات : تمامى آنها سرد و خشكاند در دوم با اندك حرارتى . بهترين آن ، كابلى باليده فربه بى ريشهء آن است كه استهء آن كوچك باشد و پوست آن زرد مايل به سرخى و در ته آب نشيند . و بعد از آن ، زرد فربهء متّصف به اوصاف مذكوره و خام تر از كابلى است . و سياه آن كه بسيار سياه و فربه باشد ، از آن خامتر . زرد آن ، مسهلِ صفراء و رطوبات به عَصر و كابلى ، مسهلِ سوداء و بلغم و منشِّف آنچه در معده است و مسهل اندك مرّهء صفراء نيز . و سياه آن ، قريب به كابلى است و اختصاص اين به سوداء بيش تر .
مقدار شربت زرد آن اگر مفرد باشد يا با شكر يا ترنجبين به طريق سفوف يا ممروس ماليده شيره گرفته يا حل نموده صاف كرده در شكر يا ترنجبين با « 2 » آب ، پنج مثقال و كابلى و سياه آن ، تا پنج درهم . و در مطبوخ و ريزه نموده « 3 » ، جوش نمايند از زرد آن تا پانزده درهم . و از كابلى و سياه آن تا هفت درهم و هر يك از اينها را بسيار جوش نبايد نمود كه رطوبت صمغّيهء مسهلهء آن به تحليل رود و قوّهء مسهلهء آن ضعيف نشود .
و هر يك از اينها را چون مفرد بياشامند ، بعد از آن منافاتى در طبيعت و قبضى به هم مىرسد [ كه ] مصلح آن ترنجبين و شكر و يا عسل و امثال اينهاست از اشياء حُلوَه كه با يكى از اينها استعمال نمايند . و يا به روغن بادام چرب نمايند كه عاديه و ضرر آن را بشكند . و هر يكى از هليلجات ، قائم قام ديگرى است .
يتوعات : يعنى شيرِ نباتاتِ مسهله ، تمامى آنها گرم و خشكاند . و حادترين جميع
هامش
( 1 ) . گل سرخ خشك شدهء بعضى از مناطق ايجاد اسهال نمىنمايد .
( 2 ) . الف : يا .
( 3 ) . ب : كرده .