نموده در سايه ، مقدار يك دانك تا نيم درهم به او مىخورانيم . و در « قانون » « 1 » ، مقدار شربت آن دو گزمه تا دوازده قيراط است . و گزمه ، يك ربع مثقال است . و در « كامل » « 2 » ، شربت آن نيم مثقال با ماء العسل مطبوخ در آن سداب سه اوقيه و اسهال آن به صعوبت و دشوارى است .
و بايد كه در هنگامى كه هوا بسيار گرم باشد و در تابستان بسيار گرم استعمال ننمايند . و همچنين هر ادويهء قويّة الإسهال و برگ حنظل كه در آخر خريف چيده باشند ، مسهلِ سوداست مقدار شربت آن از دو درهم تا سه درهم .
خَربَق اسود : بهترين ، آن متوسّط ميان نو و كهنه و فربهى و باريكى رمادى اللون زود شكن آن است كه بسيار ثخين سِطَبر نباشد . و آنچه در جوف آن مانند نسج عنكبوت باشد كه طعم « 3 » آن حاد و زبان را بگزد ، ردىء [ است ] . و بهترين آن ، آن است كه بگيرند از شاخههاى كوچك نزد بيخ آن و به اندك آب تر كرده مقشَّر نمايند و قشور آن را بگيرند و در سايه خشك نمايند و عند الحاجة سُوده ، بيخته ، استعمال نمايند .
گرم و خشك تا سوم . مسهلِ سوداء از جميع بدن بدون اكراه و بلغم و صفراء نيز گفتهاند و هر فضولى كه مخلوط به خون باشد از اقاصى بدن . و جهت علل قديمهء مزمنه از جنون و صرع و شقيقه و خنازير و قوبا ، نافع و ابدان رَخوه را غير مناسب و بايد كه سه روز قبل از آن ، اطعمه و اغذيهء گوشتدار و اشربهء غليظه تناوّل نمايند و قىء نمايند بعد [ از ] عشا دو مرتبه و يا سه مرتبه و به لهو و سرور مشغول باشند .
مضرِّ گرده و مسهل به افراط است و بساست كه تشنّج و خناق آورد ؛ پس بايد كه استعمال نمايند آن را با « دوقو » و كتيرا و فطراساليون و صَعتَر و گاه تقويت مىنمايند آن را با سقمونيا تا آن كه اسهال آن سريع گردد . مقدار شربت آن از دو دانگ تا نيم مثقال بدل آن نيم وزن آن مازريون و دو ثلث وزن آن غاريقون است .
هامش
( 1 ) . ابو على الحسين بن على بن سينا ، القانون فى الطب ، دار الصادر ، بيروت ، ج 1 ص 217 .
( 2 ) . على ابن عباس اهوازى ، كامل الصناعهء ، مصر ، ج 2 ص 121 .
« فيه قوهء مسهلهء اسهالًا قوياً اذا شرب من شحمه وزن نصف درهم مع عسل » .
( 3 ) . الف و ب : ( طعام ) آمده .