فايدهء ششم : در بيان بعض ادويهء مسهله بالاجمال
واجب است كه مستفرِغ بشناسد ادويهء مسهله را تا آن كه تواند فرق ميان جيد و ردىء نمايد و اختيار جيد نمايد و بشناسد اوزان آنها را و كيفيت اصلاح آنها را تا آن كه فايدهء مقصود از آشاميدن آنها بدون ضررى آيل گردد از جهت آنها ؛ زيرا كه غرض طبيب ، تبديل مرضى به مرضى [ نيست ] و مقصود او از خورانيدن ادويهء مسهله ، زائل گردانيدن مادّهء مرض است نه حدوث مرضى ديگر ؛ پس بايد بداند كه ادويه [ اى ] كه بىغايلهاند كداماند و ادويهء كه به منزلهء سموماند از جهت كثرت اسهال و شدّت نكايت و غايله و ممكن نيست اصلاح آنها ، آنها را ترك نمايد و استعمال ننمايد آنها را اصلًا .
و اندازهء وزن و صنعت تركيب و اتّخاذ آنها و خَلط مصلحات به آنها به اين حيثيت كه انتفاع بخشند و ضرر نرسانند ؛ زيرا كه ادويه [ اى ] كه منفعت آنها معلوم است و مأمون است از ضرر و غايله ، افضل و اولى است به استعمال با وجود آن كه ادويهء چنينى كثير المنفعه و قليل الضرر و غايلهتراند از آنها .
و بايد كه بداند كه هر يك از ادويه ، مختصّ به استفراغ كدام نوع خلط است از اخلاط و براى چه و از چه وجه و كدام وقت و كدام شخص را نفع و ضرر مىرساند « 1 » ؟ و استعمال اشياء ، اشخاص و ازمان ديگر را از وجوه ديگر تا آن كه استعمال ننمايد به جاى دواى مُخرج اشياء ، اشخاص و أزمان ديگر از وجوه ديگر تا آن كه استعمال به جاى دواى مُخرج بلغم از مفاصل ، دواى مسهل صفراء از سر ؛ و استعمال ننمايد دواى حاد را در فصول و امزجهء حار و سنّ قاصر از بلوغ و مزاج ضعيف و غير اينها از وجوه استعمالاتى كه تابع و لازم آن است ضرر عظيم .
و لهذا ذكر نموده مىشود در اين جا بعض ادويهء مسهله و درجات امزجه و مقادير شربات و اصلاح مضارّ و طرق استعمال و اختصاص هر يك [ از ] آنها به استفراغ نوع خاص از خلط خاص را بروجه ايجاز و اختصار به ترتيب حروف تهجّى براى سهولت دريافت ؛ مستعيناً باللّه تعالى و توكّل بر او در جميع امور و به تفصيل در كتاب ادويهء مفرده فقير مسمّى به « مخزن الأدويه » ذكر يافت :
هامش
( 1 ) . الف : مىرسد .