حيواناتى كه از عفونت تكوّن و توليد مىيابند - مانند وزغ و بك و اكثر هَوام - بسيار شوند و حيواناتى كه در زير زمين مسكن و مأوى دارند - مانند موش و مار و روباه - اكثرى بميرند و تتمّه سراسيمه از سوراخ و حجر خود برآيند و به خانههاى خود باز نروند .
و [ نيز ] تنفّس و استنشاق هوا مردم را خوش نيايد و از آن راحتى نيابند ؛ بلكه متاذّى گردند . و چون به بلندى و سر كوهى برآيند و در هوا نظر نمايند ، چنان نمايد كه گويا هوا دُودناك و غبارآلود غليظ و تيره است .
نيز تغير فصول است از وضع طبيعى خود ؛ مثلًا در بلدى كه ربيع آن بايد هواى آن معتدل باشد و باران بسيار در آن نبارد ، بالعكس گردد ؛ يعنى گرم سرد « 1 » گردد و باران بسيار ببارد . و همچنين احكام فصول ديگر . و در هوا تيرگى و كدورت به هم رسد در تابستان .
و در اوائل پاييز و ايلُول ماه رومى ، رجوم و شُهُب و ستارهء دنباله دار و غير آن از كائنات جوّ « 2 » ظاهر گردد و باران در موسم آن كم بارد و ليكن ابرهاى غليظ بسيار باشد و هوا كم صاف و بىابر باشد . و غلّات را در آن بلد و يا شهر و يا قريه نقصان و زيان عظيم به هم رسد .
و بدان كه در بلاد حارّه و دامن كوهها ، وَبا و فساد هوا بيش تر واقع مىشود از بلاد بارده و يا حارّه كثير الرّطوبه و دور از كوه و در بعضى بلاد « 3 » قريبهء به جبال شنيده شده كه در بعض مواضع ، هر از چند « 4 » سال در موضعى از زمين مقدار يك فرسخ و يا زياده و كم تر از آن زمين سوراخ سوراخ شده بخار متعفّن سمّى از آن بر مىآيد كه به هر حيوانى و انسانى كه برسد هلاك مىگرداند و هيچ گياهى در آن زمين نمىرويد مادام كه بر آن حالت باقى است . و بعضى مبالغه به حدّى نمودهاند كه هيچ طايرى نيز بر آن زمين پرواز نمىتواند نمود مگر آن « 5 » كه از سمّيت بخار آن به هلاك شده مىافتد و بعد از چند سال آن قطعهء زمين به اصلاح آمده قطعه ديگر را اين حالت عارض مىگردد . و نواحى سهله كه در
هامش
( 1 ) . الف : گرم و سرد .
( 2 ) . الف : جوّن .
( 3 ) . ب : از بلاد .
( 4 ) . الف : هزار و چند .
( 5 ) . ب : ( مگر آن ) حذف شده .