فايده : چون مقدمه اسهال مذكور مىشود و چند چيز كه در اين باب نفع دارد ، مرقوم مىگردد . بدان مسهلى كه براى ضرورت قوى دهند ، چنانچه در قولنج و جز آن ، آن جا به نضج حاجت نيست و شب و ابر و باد ، مانع نه . و هر مسهلى كه مطبوخ باشد يا نقوع ، بالاى وى آب گرم نبايد داد كه عمل باطل مىكند ؛ اگر شكم پيچد ، اندكى آب گرم بايد داد و بالاى ديگر مسهلها چون حبّها و سفوفها لازم است كه آب گرم بدهند تا مدد كند و در اثناى عمل ، آب سرد منع است . اما اگر تشنگى غلبه كند ، آب تازه جرعه جرعه توان داد . اما محرور مزاج را كه از تشنگى عاجز باشد ، آب سرد باك نيست . همچنان در بعضى ادويه ، آب سرد نوشيدن لازم داشتهاند ؛ چنانچه با شربت گل .
و هر چه در وى حبّ الملوك باشد و كذلك بر سفوف و حبّ كه از تربد و نمك ساخته باشند ، آب سرد نوشيدن بهتر است ؛ زيرا كه آب گرم مبطل عمل مىگردد در اين تركيب ؛ چنانچه قُرَشى نوشته . و آن را كه از خوردن دوا نفرت باشد ، هر دو بازو بسته و بينى گرفته ، بنوشند و به غرغره ، دهان پاك نمايند و قدرى پودينه بخايند . و آن جا كه رواج تنبول باشد ، مضغ وى بهترين اشياء است و خوردن خيربوا به دستور . و هر گاه هيچ تدبير سود ندهد ، بدانند كه مسهل را به قى خواهد بر تافت ، بايد كه نخستين ، قصداً قى فرمايند ، بعده دوا نوشانند و اغلب آن است كه بدين حيله نخواهد برتافت و چون مسهل خورده شود ، خواب نبايد كرد و به محلى محفوظ بايد نشست و استنجاء به طبيخ ريشه خطمى بايد كرد تا مَبْرَز از ضرر ماده محفوظ باشد و آب استنجاء نه سرد بايد كرد نه گرم . و چون مسهل عمل نكند ، منع است كه بالاى وى مسهل ديگر خورند همان روز ، بلكه به شافه مدد كنند . اما اگر چيزى مُزَلِّق چنانچه آب آلو يا تمر هندى همراه قند يا ترنجبين بدهند ، باك نيست تا مدد كند و مغز فلوس نيز مجوّز است . و مصطكى كوفته ، بيخته ، يك و نيم درم ؛ همراه نبات آميخته در آب گرم ، مدد تمام كند .
ميزان الطب ( فارسى ) — صفحة 26
مساهمون: نصيرى
ص٢٦