تمام دارد و به فصد حاجت نيست . و بدانند كه از صفراى صرف ، وجع المفاصل نادر است كه پديد آيد . و اگر بلغم بود ، نشان وى كثرت ثقل است و ديگر آثار برودت و علاجش قى است .
و اگر كفايت نكند ، به منضج و مسهل پردازند به كرّات . و بعد تنقيهء تام ، مدرّات حارّ دهند و در اين جا هيچ گاه روادع صرف و محلّل صرف به كار نتوان بست . و اگر سودا بود ، نشان كمودت او لون است و قلّت وجع و تمدّد و كثرت صلابت ورم و علاجش فصد است و تنقيهء سودا به مسهل ، بعد نضج تامّ و تضميد مراهم مليّنه .
فايده : چون فصد كنند ، اگر وسيع زنند ، پس اگر خون غليظ و سياه آيد ، وافر بگيرند و اگر سرخ و صاف آيد ، فوراً بند كنند و به تلطيف مادّه كوشند ، بعده به فصد پردازند . و اگر ريح بود ، نشان او انتقال درد و شدّت تمدّد است و علاجش گلقند و گلاب و عرق باديان و شربت به زور دادن است و روغن گل ماليدن و به تنقيهء بلغم و تجويد هضم متوجه بودن . و نوعى است از ريحى كه از شدّت حدّت به استخوان مىرسد و آن را مىشكند و فاسد مىسازد ، مسمّاست به ريح الشوكة و تدبيرش اخراج خون و تنقيهء صفراست .
تنبيه : وجع المفاصل كه از مواد مركب افتد ، علاجش نيز مركب بايد كرد . و بدانند كه سورنجان در جميع اقسام نافع است اكلًا و طلاءاً ، خصوص در بلغمى ، ليكن بايد كه چون بخورند زيره و زنجبيل آميزند تا معده را ضرر ندهد و در اثناى اكل او ، مفاصل را به موم روغن چرب دارند تا عضلات مفاصل را آسيب نرسد .
ذكر ادويهء مسكّن وجع :
سورنجان سپيد و نبات مساوى كوفته ، بيخته ، سه درم به آب سرد بدهند ؛ ديگر گشنيز خشك ، سه درم با همچند شكر بدهند ؛ ديگر تخم خشخاش سپيد ، دو درم با همچند شكر دهند ؛ ديگر اسبغول در آب گرم لت كنند و روغن گل آميخته ، طلاء نمايند ؛ ديگر حلبه با سركه طلاء سازند .