لطيف ، چيزها از اين غليظ نيز به جگر رود و در ماساريقا و جگر سدّه احداث كند و به همراهى ثفل وى چيزى به سوى روده ريزد و در اينجا نيز فساد آرد .
بالجمله ، آنچه به تجربه مشاهده مىشود ، حال همگان يكسان نيست پس اعتماد بر عادت باشد . و « شارح » مىگويد : « الحقّ أنّ التفاوت بين الغليظ و اللطيف فى قبول الهضم إن كان على مقدار تفاوت قوة هضم قعر المعدة و أعلاه ، لم يكن فى تقديم الغليظ ضرر . و إن كان التفاوت بينهما فى الإنهضام أكثر من ذلك ، لكن كان الزمان الذي بينهما يتدارك ذلك التفاوت ، لم يكن هناك أيضا ضرر فى تقديمه . و أمّا إذا كان التفاوت بينها أكثر من ذلك و الزمان أقلّ من أن يتدارك التفاوت ، كان فى تقديمه ضرر بالضرورة » « 1 » .
[ 979 ] فايده : حركات عنيفه بعد از تناول غذا مفسد هضم است جهت تحريك غذا و اعانت وى بر انحدار قبل از هضم . و كذلك آب كثير المقدار جهت حيلولت او ما بين جرم معده و غذا . و ظاهر است كه تا غذا به ذات معده مس نكند ، هضم كامل نيابد .
علاج : تقليب معتاد رديه كنند [ يعنى عادت پستى كه دارند را عوض كنند ] چه در غذا و چه در ترتيب ؛ چنانچه در فساد هضم به تفصيل مذكور است . و بهحسب ضرور ، در تدارك وى كوشند از آنچه بارها ذكر يافته .
[ 980 ]
قسم نهم : امتلاء بدن و عروق و قلت تحلل ، سبب مرض باشد
: و ظاهر است كه هرگاه اعضا ممتلى باشند و مجارى غذا بسته باشند ، غذايى كه در معده و امعاء دقاق هضم يافته باشد ، نافذ نمىتواند شد به سوى جگر و بالضرور ، به اسهال مندفع مىگردد ؛ لهذا اين اسهال ، كثير الرطوبت مىباشد .
و علامت اين قسم ، آن است كه بيمار ، پرگوشت و پرقوت باشد . و آرزوى طعام نبود .
و فضله ، منهضم و كثير الرطوبت و كثير المقدار برآيد . و ترك رياضات معتاده و آسودگى بر آن گواهى دهد .
علاج : رگ زنند و در رياضات كوشند و بدن را مالش فرمايند و حمام معرّق استعمال
هامش
( 1 ) . ترجمه : « كرمانى » مىگويد : حق اين است كه اگر درجهء تفاوت غليظ و لطيف [ در زمان و ميزان حرارتى كه در هضم به آن نياز دارند ] به اندازهء ميزان تفاوت قوت هضم موجود در پايين و بالاى معده باشد ، اشكالى ندارد كه غليظ متقدم شود . و نيز اگر اين تساوى برقرار نباشد ولى فاصلهء زمانى خوردن لطيف با غليظ به قدرى باشد كه اين تساوى را برقرار كند ، باز هم اشكال ندارد . و در غير اين صورت ضرر دارد . م .