واقع است ، پس صفرا مندفع نمىتواند شد بر مراره چنانچه بايد و از آنجا روى به معده آرد و احداث فواق مىنمايد . و هذا هو اختيار « جالينوس » .
چهارم ، آنكه ما بين جگر و فم معده عصبهء دقيقه [ يى ] وارد است [ كه ] هرگاه در جگر آماس بزرگ باشد ، به وساطت آن عصب در فم معده اذيت پديد مىآيد و فواق رو مىنمايد .
بالجمله ، فواق كه از ورم جگر افتد ، علامت وى غشى مفرط است و تب گرم اگر آماس گرم بوده باشد و ساير آنچه در اورام كبد گفته آيد بر جنسيت ورم گواهى دهد .
علاج : رگ باسليق زنند و آب عنب الثعلب و آب كاسنى و خيارشنبر بنوشند . و باقى علاج از فصل ورم جگر بجويند .
[ 949 ] قسم هفتم : آنكه آماس معده باعث فواق شود .
علامت و علاج وى ، از آماس معده بجويند .
قسم هشتم : آنكه يبس و جفاف شديد عارض شود در فم معده
و متشنّج سازد آن را و بدان سبب طبيعت ، معده را به حركت آرد و فواق پديد آيد . و بالا گفته شد كه فواق مركب است از تشنّج انقباضى و تمدد انبساطى . امّا در ديگر اقسام ، سبب انقباض ، گريختن معده است از موذى و سبب انبساط ، دفع وى آن را . و در اين قسم ، سبب انقباض ، يبوست است نه هرب و گريختن . و سبب انبساط ، اصلاح [ يبوست ] است .
بدان كه اين قسم [ از ] فواق ، ردى است ؛ براى آنكه از فساد رطوبات معده و الياف و اعضاى وى مىخيزد ؛ پس اگر حديث العهد بود و مدت استفراغ قصير باشد ، تدارك توان گردد و اگر بعيد العهد بود و از استفراغ قوى اوفتاده باشد ، مهلك است و تدارك نتوان كرد ؛ بهر آنكه در اعضاى اصليه ذوبان راه يافته باشد و در قوى ، ضعف تام ظاهر گشته تدارك زمان طويل بايد [ و ] مريض تا اينقدر مدت نياسايد .
علاج : در ترطيب كوشند باطنا و خارجا ؛ مثلا شير تازه و آشاميدنىهاى نرم و كشكاب و آب كدو دهند با شكر و روغن بادام و آب انار شيرين به مقدار كثير و لعاب اسبغول و لعاب بهدانهء شيرين با روغن بنفشه يا روغن بادام مفيد بود . و روغن بادام در بينى كشيدن و بر مهرههاى گردن كه مبداء عصبهاست برنهادن ، مفيد است . و طعام ، ماء اللحم و تخم مرغ نيمبرشت و كشكاب غليظ بايد فرمود . و هرچه در تشنّج يابس