[ 838 ]
فصل [ سوم ] : در ضعف الهضم « 1 » و سوء الهضم و تخمه
« 2 » بدان كه اسباب اين هر سه يكى است ؛ ليكن اين مقدار فرق است كه اگر سبب ضعيف است ، ضعف هضم آرد و اگر قوى بود ، تخمه و اگر متوسط باشد ، فساد هضم :
امّا ضعف هضم ، آن است كه طعام در معده ديرتر بماند و بر سبيل معتاد منحدر نشود به سوى امعا . و علامت وى ، آن است كه پس از خوردن طعام تا زمان طويل ثقل و تمدد محسوس شود مريض را و چون آروغ آيد ، طعم طعام بازدهد ؛ [ زيرا ] ظاهر است كه چون هاضمه ضعيف باشد ، به مجرد ورود غذا تصرف نكند در وى [ و لذا ] تا كه غذا متغير نشود و بر حالت خود بود ، طعم آن در آروغ پديد آيد .
فايده : هر قوتى كه از قواى معده ضعيف شود ، نوعى از ضعف در معده احداث كند ليكن عادت اكثرى بر آن رفته كه ضعيفى معده ضعيفى قوت هاضمه را گويند . و علامات ضعف هر قوت از قواى اربعه پيشتر گفته آيد .
بدان كه هاضمه در قعر معده بيشتر است ؛ پس هرگاه كه در هضم تقصير افتد ، ببايد دانست كه آفت در قعر معده است .
امّا سوء الهضم و فساد وى ، آن است كه طعام هضم تمام نيابد چنانچه بايد ؛ بلكه هضم فاسد شود و متغير گردد كيلوس به بعض كيفيات رديّه . علامات فساد هضم آن است كه شراسيف متمدد شود و غثيان و حرقهء معده رنجه دهد و براز ، گنده برآيد و آروغ ناطبيعى آيد . و تغيير آروغ ، بهحسب سبب مختلف مىباشد ؛ مثلا اگر سبب فساد حرارت بود ، بوى آروغ چون بوى دود يا بوى ماهى يا بوى گل سياه باشد و باشد كه بويى دهد كه آن را تعبير نتوان كرد [ كنايه از اين است كه بويى ناآشناست ] و اگر سبب فساد ، برودت باشد ، ترشى آروغ شاهد وى است .
هامش
( 1 ) . قاموس القانون :Oligopepsia ; weakness of digestion.
( 2 ) . قاموس القانون :Dyspepsia.