به ملاقات سردى يا گرمى ، دندان درد گيرد و هيچچيز سخت نتوان خائيد به سبب وجع كه از خائيدن عارض شود . و اين نوع ، مسمى است به ذهاب ماء الاسنان و به فصل مستقله گفته آيد .
[ 592 ] فصل [ سوم ] : در ذهاب ماء الاسنان
« 1 » آن ، حالتى است كه دندان به ملاقات طعام و شراب گرم يا سرد متأذى شود و از خائيدن اشيا عاجز باشد . و اين را دو سبب است :
يكى ، سردى مكثّف كه به دندان عارض شود . و اين ، اكثر الوقوع است و گاه باشد كه مقدمهء درد دندان بود .
علاج : حب الغار و شبّ يمانى و زراوند طويل باريك ساخته بر بيخ دندان مالند . و نان گرم و زردى بيضه بريان كرده گرماگرم در دندان گيرند و تا بقاى گرمى نهاده دارند . و باز همچنان چند كرّت [ يعنى چند مرتبه ] بكنند تا كه سردى مستقره زايل شود ؛ ساذج بود يا مادى . و در مادى ، تنقيه را مقدم دارند . و بايد كه گرمى نان و زردى بيضه هنگام تكميد دندان به نهجى [ يعنى بهگونهاى ] باشد كه چون آن را به دندان درگيرند ، اشك برون آيد .
و اگر عنصل را بريان كنند و بكوبند و با سركه بسرشند و گرم كرده بر دندان نهند ، همين عمل كند . و بدان كه طحال را خاصيتى است كه اگر وى را بريان نمايند و بكوبند و گرم كرده تكميد دندان كنند ، سردى مستقره را از وى زايل سازد و خون تيس بريان كرده و گرم نموده تكميد نمودن نيز بالخاصيت مزيل برودت اسنان است .
بعد از تكميد ، روغن گل كه در وى مصطكى حل كرده باشند گرم نموده در دهن گيرند تا لثه و دندان را قوت دهد و اوجاع باردهء آن را ساكن سازد . و ترياق بزرگ و روغن بلسان ماليدن ، به غايت مفيد است . و كذلك روغن خردل گرم كرده در دهن داشتن .
دوم : حرارت شديد كه به دندان افتد و اعتدال آن را فاسد سازد و احداث جفاف نمايد به نهجى [ يعنى بهگونهاى ] كه خدريسير در وى لاحق گردد ؛ [ يعنى ] چنانچه در قسم اول ،
هامش
( 1 ) . قاموس القانون :O donthyalophthora ( . Vide sharaf ) ; odontotripsis.