[ 581 ] چهارم : آنكه سوء مزاج بارد ساذج موجب درد شود . و علامت او ، آن است كه عقب خوردن آب سرد و ملاقات هواى سرد پديد آيد و غلبه كند و به گرفتن آب گرم در دهان ساكن شود .
علاج : آنچه در بلغمى گفته آمد از تكميد و مضمضه و داغ به كار برند به جز تنقيه .
و بايد كه فلفل باريك ساخته به عسل آميزند و در بيخ دندان مالند . و در طعام او سير و ادويهء گرم و زعفران اندازند .
[ 582 ] فايده : سوء مزاج رطب ساذج از موجعات نيست ؛ اما سوء مزاج يابس ساذج ، گاه باشد كه به سبب جمع اجزاء عضو به وجع انجامد [ كه ] آن را به مرطبات تدارك توان كرد .
[ 583 ] پنجم ، آنكه بلغم سبب وجع شود . و علامت وى آن است كه به رسيدن سردى قوى شود و به گرمى منتفع گردد ؛ خواه سردى و گرمى بالقوه بود يا بالفعل . و با اين وجع ، ضربان نمىباشد و از آثار حرارت معرّا مىبود .
علاج : بهر نفض بلغم ، ايارج و حب صبر و مانند آن خورند . و براى تقطيع بلغم و تنفيذ قوّت دوا به عمق ، فوتنج و صعتر و عاقرقرحا در سركه بجوشانند و بدان مضمضه كنند . و عاقرقرحا و به ورق و زنجبيل و شيطرج و فلفل باريك سائيده بمالند . و ترياق اربعه و ترياق الاسنان « 1 » با فلونيا در بيخ دندان گذارند . و به واسطهء منجذب شدن ماده از دندان به سوى ظاهر ، تكميد كنند لحى را يعنى استخوان فكّ را به نمك و كاورس گرم كرده ، يا به خرقهء تنها كه سخت گرم باشد . و از آنكه جذب ماده به ظاهر باعث سكون الم است ، هرگاه لحى متورم شود و وجع ساكن گردد ، بايد كه تكميد به نهجى [ يعنى بهگونهاى ] واقع شود كه به مضرت نهانجامد . و اين ، چنان باشد كه پس از خوردن طعام ، تا چهار ساعت نگذرد تكميد نكنند . و پس از تكميد ، تا دو ساعت نگذرد طعام نخورند ؛ زيرا كه اگرنه چنين كنند ، خوف آن است كه مادهء خام نامنهضم بدان موضع منجذب شود و موجب ازدياد وجع گردد .
پس اگر از اين تدبيرها درد ساكن شود ، فهو المراد ؛ و گرنه بر آن دندان داغ دهند يا مفتتات استعمال نمايند . منفعت داغ ، آن است كه برودت مزاج را زايل كند و آن عضو را
هامش
( 1 ) . صفت ترياق الاسنان : جندبيدستر ، حلتيت ، فلفل ، زنجبيل ، ميعه و افيون ، جمله [ را كه ] شش دارو است مساوى بستانند و كوفته و بيخته به عسل آميزند .