به توجه امعانى غير هيولانى كه فى الحقيقه فعل غير تحريكى و غير هيولانى و غير تدريجى و زمانى است ، اعم از اينكه متوجه به يك صورت و شبح باشد به عنوان تكرّر و استمرار ، يا به اشباح مختلفه به عنوان انتقال از صورتى به صورتى « 1 » ديگر ، و اعم از اينكه متوجه باشد به بعضى از آنها فرادا « 2 » فرادا ، يا به بعضى با بعضى مركبتا و مجتمعتا دفعتا . و گاهى متوجه به صور و اشباح عقلى كلى مخزون در ذات خود است به شرط آلت مفكّره به توجه امعانى غير هيولانى و غير اختيارى هيولانى كه فى الحقيقه فعل غير تحريكى و غير هيولانى و غير تدريجى و غير زمانى است به طريق أولى ، و أشرف از توجه او به صور خيالى و وهمى ، اعم از اينكه متوجه باشد به بعضى فرادا فرادا « 3 » ، يا به بعضى با بعضى مركبتا و مجتمعتا دفعتا ، چنانكه نفوس قويّهء نبويّه در بيدارى نيز صغرا و كبرا و نتيجه را إدراك مىكنند « 4 » به يك دفعه نه به تدريج زمانى . و شك نيست كه به سبب « 5 » اين نحو توجه امعانى غير هيولانى و اين نحو فعل غير تحريكى و غير هيولانى ، روح و آلت متخيّله و مفكّره متحلل مىشود و نه ذات نفس ناطقه كه مجرد و منزّه از تحلّل است . و لهذا نفس ناطقه را به سبب اين نحو توجه و افعال به هيچ وجه كلال و ملال عارض نمىشود . و لهذا نفس ناطقه وقتى كه به عالم خواب منتقل مىشود اگر با كسى گفتگو دراز كند يا كتابى تصنيف كند ، به تركيب و تأليف صغرا و كبراى « 6 » خياليه و عقليه تدريجا ، يا از جايى به جايى « 7 » بعيد به خطوات متعاقبه مشى كند كه در بيدارى يك ماه آن كار نتواند كرد ، در خواب به يك لحظه آن فعل و آن كار را مىكند به تدريج و تعاقب غير زمانى هيولانى ، چنانكه مكرّر تجربه شده ، بلكه اين توجهات و ادراكات و افعال را نفس در عالم خواب به بدن مثالى مبدع مىكند به توسط تعلق به آلت متخيلهء عنصرى ، چنانكه در حكمت خاصّه مدلّل خواهيم گفت - إن شاء اللّه .
قال ارسطوطاليس فى بعض مقالاته : « الرؤيا حركة للبقايا التى بقيت من المحسوسات ،
هامش
( 1 ) . ( م ) : صوتى .
( 2 و 3 ) . ( م ) : فراد .
( 4 ) . ( م ) : مىكند .
( 5 ) . ( م ) : سبب ؟ ؟ ؟ .
( 6 ) . ( م ) : كبرا .
( 7 ) . ( م ) : جاى به جاى .