باب چهارم در بيان اجسام مزاجيه و احوال آنها ، و اين مشتمل بر چهار « 1 » مقاله است
مقالهء اوّل در حدوث مزاج و تكوّن جسم مركب متشابه الأجزاء
اول بايد دانسته شود كه مركب و ممتزج طبيعى عبارت از اجتماع و اتحاد اجزاى متضادهاى است كه هريك از آن اجزا شىء شده باشد متوسط ميانهء موجود بالفعل تام و معدوم محض ، يعنى هريك از آنها ، مثلا صورت نوعى نار ، نه بالفعل تام باشد و نه معدوم محض ، بلكه موجود بالفعل ناقص بوده ، نارى باشد بالفعل كه محرق نباشد بالفعل ، اما قريب باشد كه محرق گردد بالفعل ، و مجموع من حيث المجموع آنها شىء شده باشد متوسط ميانهء بالفعل تام و عدم محض ، يعنى مجموع آنها نه نار و نه هوا و نه آب و نه خاك بالفعل تام باشد و نه عدم محض ، بلكه هم نار و هم هوا و هم آب و هم خاك ناقصى باشد كه قريب باشد كه بالفعل تام گردد ، از آن جهت كه اگر آن اجزا متضاده نباشند ، بلكه از بابت قطعات جسم تعليمى متشابه باشند ، اتحاد آنها را التيام گويند نه امتزاج . و اگر همه آن اجزا بالفعل تام باشند ، پس متكاسر و متمازج نشده خواهند بود ، هذا خلف . و اگر هيچيك از اجزا [ بالفعل ] نباشد مطلقا ، نه ناقصا و نه تماما بالقوة القريبة بالفعل ، پس عدم صرف خواهند بود نه مركب و نه ممتزج . و اين متحقق نمىگردد مگر به صورت
هامش
( 1 ) . ( م ) : سه . ( اين تصحيح با توجه به تعداد مقالات ذيل اين باب است . )