آنچه لازم است در اينجا يادآور شوم اين است كه كتاب احياى حكمت على قلى بن قرچغاى خان همانند ساير آثار اين انديشمند توانا نشاندهندهء يك جريان فكرى نيرومندى است كه در جهت خلاف انديشههاى صدر المتألهين شيرازى وجود داشته است . اين جريان فكرى در تعليمات شيخ رجبعلى تبريزى به اوج خود رسيده و به عنوان يك نظام فلسفى مطرح شده است . اين نظام فلسفى كه با نوعى از الهيات تنزيهى سازگارى دارد ، با معانى و مضامين برخى از روايات اهل بيت عصمت و طهارت - عليهم السّلام - نيز نزديك است . در اين نظام فلسفى رگههائى از انديشههاى مكتب نو افلاطونى نيز وجود دارد كه براى اهل بصيرت بوضوح قابل مشاهده است . ترديدى نمىتوان داشت كه صدر المتألهين شيرازى نيز در نظام فلسفى خود كه در جهت خلاف مكتب شيخ رجبعلى تبريزى قرار دارد از مضامين روايات شيعه و معانى آيات قرآن مجيد بهرهمند شده و از اين طريق به انديشهء خويش وسعت و غنا بخشيده است ، ولى در اين مسأله نيز ترديد وجود ندارد كه سبك تفسير صدر المتألهين از آيات و برداشت او از روايات غير از سبك و اسلوبى است كه شيخ رجبعلى تبريزى و شاگردانش از آن پيروى مىكنند . به عبارت ديگر مىتوان گفت هريك از اين دو جريان فكرى كه هممعاصر و هم رقيب يكديگرند به حكم اينكه از معانى و مضامين روايات اهل بيت - عليهم السلام - مدد مىگيرد ، رنگ حكمت شيعى را در ناصيهء خود آشكار مىسازد . آنچه در تقسيم بنديهاى اخير تحت عنوان مكتب فلسفى اصفهان مطرح شده همان چيزى است كه مىتوان آن را به نوعى حكمت شيعى نام نهاد . ولى به اين نكته نيز بايد توجه داشت كه حكمت شيعى يا مكتب فلسفى اصفهان كه در دوران حكومت صفويان به شكوفايى رسيد ، در حكمت متعاليهء صدر المتألهين خلاصه و محدود نمىگردد . حوزهء فلسفى اصفهان مشتمل بر دو جريان عمدهء فكرى است كه در رأس يكى از اين دو جريان شيخ رجبعلى تبريزى و پيروان او قرار گرفتهاند . البته جريان مهم و نيرومند ديگرى كه از اين حوزهء فلسفى ناشى مىشود همان چيزى است كه حكمت متعاليهء صدر المتألهين را تشكيل مىدهد . درست است كه حكمت متعاليهء ملّا صدرا نظام فلسفى شيخ رجبعلى و
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 35
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص٣٥