است ، نقل كلام در آن علت حادث كنيم و تسلسل لازم آيد . و ايضا هر متحرك بالغير بايد كه منتهى به متحرك بالذات شود ، و الّا تسلسل لازم آيد ، و هو محال آخر . و ايضا اگر علت هر حركت و هر سكون حادث شود متعاقبا ، بايد كه تركّب و تعاقب اين علل به يكديگر بالذات باشد نه بالعرض حركات و دورات شخصى ازلى . و چون ترتّب بالذات باشد ، چند محال لازم آيد ، يعنى اگر اين علل متناهى شوند به علت حادث اول ، از اين لازم آيد خلاف فرض و لازم آيد كه فيض الهى پيش از حدوث اين علت منقطع باشد و علت تامه موجود باشد و معلول نباشد . و مع ذلك نقل كلام در آن حادث اول كنيم و تسلسل نيز لازم آيد ، چنانكه پيشتر گفته شد . و اگر غير متناهى باشند لازم آيد كه علل غير متناهى منطوى شده باشد تا علت حدوث آخر موجود شده باشد ، و هو محال ايضا . و به همين دليل ملزم ساخت حضرت رسول - صلى اللّه عليه و آله - طايفه دهريين را به عنوان جدل ، چنانكه در تفسير امام - عليه السلام - [ آمده است ] ، و احتجاج طبرسى در حديث طويل از حضرت صادق « 1 » - عليه السلام - گويد : « أ و لستم تشاهدون الليل و النهار و أحدهما بعد الآخر ؟ فقالوا : نعم . فقال : أ ترونهما لم يزالا و لا يزالان ؟ فقالوا : نعم . قال : أ فيجوز عندكم الليل و النّهار ؟ فقالوا : لا . قال - عليه السّلام « 2 » - : فإذن ينقطع « 3 » أحدهما عن الآخر فيسبق أحدهما و يكون الثانى جاريا بعده . قالوا : كذلك هو . فقال : قد حكمتم بحدوث ما تقدّم من ليل و نهار و « 4 » لم تشاهدوهما فلا تنكروا اللّه قدرة « 5 » ، ثم قال « 6 » : أ تقولون ما قبلكم من الليل و النهار متناه أم غير متناه ؟ فإن قلتم « 7 » غير متناه فقد « 8 » وصل إليكم آخر بلا نهايه لأوّله ، و إن قلتم إنّه متناه « 9 » فقد كان و لا شىء منهما » « 10 » .
و بايد چنين گمان نشود كه اجزاى رسمى حركت به معنى قطع در ذهن به عنوان تقدم
هامش
( 1 ) . اين حديث در احتجاج طبرسى نيز از حضرت محمد - صلّى اللّه عليه و آله - نقل شده است .
( 2 ) . ( تفسير امام « ع » ) : فقال . ( احتجاج و تفسير امام ) : + صلّى اللّه عليه و آله .
( 3 ) . ( همان ) : منقطع .
( 4 ) . ( همان ) : - .
( 5 ) . ( همان ) : للّه قدرته .
( 6 ) . ( همان و تفسير امام ( ع ) ) : + صلى اللّه عليه و آله .
( 7 ) . ( احتجاج ) : + إنّه .
( 8 ) . ( تفسير امام ( ع ) ) : فكيف .
( 9 ) . ( تفسير امام ( ع ) ) : + أم غير .
( 10 ) . تفسير منسوب به امام حسن عسكرى ( ع ) ، ص 535 . احتجاج ، ج 1 ، ص 25 .