عوارض ذاتيهء كمّ بما هو كمّ است ؛ و دانسته شد كه مساوات و لا مساوات نيز از عوارض ذاتيهء نوع اخير اوست ، اكنون شروع به احوال انواع اخير اضافى او كنيم و ببينيم كه انواع اخير ، همه متناهى است يا غير متناهى ، يا بعضى متناهى است و بعضى غير متناهى .
گوييم : اما متناهى بودن بعضى انواع اخير او از كمّ متصل قار ، چون حجر و شجر و آب و آتش كائنه و حادثه ، ظاهر و ضرورى است . و همچنين متناهى بودن بعضى انواع او از كمّ منفصل قارّ ، چون عدد اثنين و ثلاثه و اربعه و بالجمله انواعى كه مؤلّف از اجزاى متناهى باشند ، ضرورى و بديهى است . اما متناهى يا غير متناهى بودن بعضى انواع اين دو نوع اضافى كه معلوم نباشد كه اجزاى وهمى يا خارجى آنها متناهى است يا غير متناهى ، محتاج به دليل و برهان است .
گوييم اول بايد دانسته شود كه متناهى را حكما به دو معنى اطلاق مىكنند : يكى به معنى حقيقى كه مخصوص كمّ بما هو كمّ است لا غير . دويم به معنى مجازى و آن عبارت از شيئى است كه متجزىّ الذات نباشد اصلا ، بلكه تجزّى او قياس به امور خارج از ذات او بالعرض و بالاضافه باشد لا غير ، چون تجزّى قدرت و مبدئيت واحد بسيط مطلق بارى - جل شأنه - به اضافات معلولات متكثرهء متناهيه و غير متناهيه ، و تجزّى قدرت واحد بسيط عقل اول به اضافات معلولات ، و تجزّى قدرت واحد بسيط نفس فلكى به اضافات تحريكات و معلولات آنها .
و غير متناهى به معنى اول را حكما به چند نحو رسم كردهاند . ابن الرشد گويد كه غير متناهى آن است كه زياده بر او ممكن نباشد . و مفسّرين ارسطو از ارسطو گويند كه :
« ما لا نهاية له هو « 1 » الذى يوجد « 2 » ابدا شىء خارج عنه » « 3 » . و شيخ الرئيس در رسالهء حدود گويد : « ما لا نهاية « 4 » هو كمّ أى أجزائه أخذت وجدت فيه « 5 » شيئا خارجا عنه بعينه غير متكرّر « 6 » » « 7 » .
هامش
( 1 ) . ( رسايل ابن رشد ) : بأنّه .
( 2 ) . ( م ) : توجد .
( 3 ) . رسايل ابن رشد ، كتاب السماع الطبيعى ، ص 27 .
( 4 ) . ( حدود ) : + له .
( 5 ) . ( همان ) : منه .
( 6 ) . ( همان ) : غير مكرّر .
( 7 ) . ص 30 .