نباشد . مثالش : اگر فرض كنيم كه نصف جرم قمر ، مثلا مسامت باشد با كوكب شعرا و فلك ثوابت ، متحرك به حركت يومى باشد ، فحينئذ اگر حركت اقبالى و قهقرى ذاتى و استتباعى قمر هر دو مساوى باشد ، البته بايد كه هميشه از كوكب شعرا به قدر حركت اقبالى راجع به كوكب شعرا بوده ، به حسب حسّ قمر ساكن باشد ، هرچند كه در واقع متحرك « 1 » به حركت مركب از حركتين اقبالى و قهقرى باشد ، و هو خلاف للحسّ . پس بايد كه حركت ذاتى و اقبالى قمر ، كمتر و حركت قهقرى و استتباعى او بيشتر بوده ، قمر در هر آن ، متحرك به يك حركت مركّب از دو حركت اقبالى و قهقرى باشد كه حركت قهقرى و استتباعى او ، اضعاف مضاعف حركت اقبالى و ذاتى او باشد و انونش يعنى مرورش به اجزاى وهمى مكان ، مركب از انون اقبالى و قهقرى كذايى باشد ، فهو المطلوب .
مقالهء ششم در بيان اينكه حركت مستديرى بالذات فلك ، شعورى وجدى است نه شعورى ارادى
گوييم : اگر شعورى ارادى باشد ، البته بايد كه ما منه و ما إليه او به قصد اول و بالذات باشد . و هرچه چنين باشد ، البته بايد كه مؤلّف از آنها حركت واحدهء شخصى نباشد ، چنانكه در سماع طبيعى ارسطو ثابت است . و از اين لازم آيد كه حركت ازلى و ابدى فلك مركب از چندين حركات دوريه معينه و مشخصهء متشافعهء اراديه باشد ، نه يك حركت متصلهء واحده ، و هو محال ، كما قال ابن الرشد فى الهيات جامع الفلسفه : « لو كان الأمر فى أجرام السماوية على ما يقول « 2 » إبن سينا من أنّها يتخيّل « 3 » تتبدل عليها لم تكن « 4 » حركتها واحدة متصلة لتعاقب اختلاف الأمور المتخيلة و اختلاف الأحوال « 5 » فيها » « 6 » ، چه از اين لازم آيد كه حركت ازلى و ابدى فلك از بابت حركت فرس دونده ، از بابت حركت و
هامش
( 1 ) . ( م ) : محرك .
( 2 ) . ( رسايل ابن رشد ) : يقوله .
( 3 ) . ( همان ) : تتخيل الاوضاع التى .
( 4 ) . ( م ) : لم يكن .
( 5 ) . ( رسايل ابن رشد ) : احوال .
( 6 ) . رسايل ابن رشد ، كتاب ما بعد الطبيعه ، ص 141 .