بالبديهه ، چنانكه محال است كه ابدان آنانى « 1 » كه در يك مدينه باشند ، مركب نفس كلى باشند كه راكب به مجموع آنها باشد ، بالبديهه .
مقالهء سيوم در كيفيت تركّب و توحّد افلاك كليّهء سبعهء سياره از افلاك جزئيه و غير افلاك جزئيه
اول بدان كه فلك كلّى عبارت از فلكى است كه مركز او مركز ارض باشد و مع ذلك اصالتا و مستقلتا باشد نه فرعا و تبعا ، چون فلك اطلس و ثوابت و سبعهء سياره . و فلك جزئى عبارت از فلكى است كه فرعا و تبعا باشد ، اعم از اينكه مركزش مركز ارض باشد چون جوزهر فلك قمر ، يا نباشد چون فلك خارج مركز .
چون اين دانسته شد گوييم : در كيفيت تركّب و توحّد افلاك كليه و جزئيه و تعلّق نفوس سماويه به آنها ، ميانهء حكما اختلاف بسيار است . بعضى گويند كه نفس فلك اقصى ، يعنى اطلس ، محرّك فلك اطلس است به حركت سريع يومى بالذات و محرّك فلك ثوابت و جميع افلاك كليه و جزئيه است به استتباع . و نفس فلك ثوابت ، محرّك فلك ثوابت است به حركت بطىء كه در هر صد سال يك درجه طى مىكند از بروج « 2 » إثنا عشريه از مغرب به مشرق . و هر فلك جزئى در فلك كلى نفس شخصى على حده دارد كه ما به التمامى آن فلك جزئى و محرّك اوست به حركت خاصهء خود . و مجموع فلك كلى ، يعنى ممثل كه مشتمل بر متمّم حاوى و متمّم محوى و فلك تدوير و مانند آنهاست ، نفس شخصى على حده دارد كه محرّك فلك ممثل است به حركت خاصهء بطيئه كه مساوى و منطبق به حركت ثوابت است بالذات ، و محرّك افلاك جزئيهء خود است كه در ثخن خود است ، يا به حركت بطيئهء خود به استتباع . و هر فلك ممثل كلى يا افلاك جزئيه خود متحرّكند به حركت سريع شديد يومى بالعرض .
پس فلك اطلس همين متحرّك به حركت يومى است بالذات . و فلك ثوابت و فلك
هامش
( 1 ) . ( م ) : ان نانى .
( 2 ) . ( م ) : برج .