باب دويم در تعداد اجسام بسيطهء سماويه و عنصريه و احوال آنها و اين مشتمل بر يازده مقاله است
مقالهء اوّل در بيان وحدت و كثرت مادهء اولاى فلكى و عنصرى
در مادهء اولى سه مذهب مشهور است :
بعضى گويند : مادهء فلكى و عنصرى يكى است و آن عبارت از جوهر بسيط نوعى منحصر در فردى است كه متخصص « 1 » به استعداد فلكى و عنصرى است . و اين مذهب بسيار سخيف است ، چه مادهء اولاى عنصرى بالذات صاحب قوهء انفعالى حقيقى و قابل استعدادات رقيقى و غليظى و جمودى و مايعى و قابل استعدادات تخلخل و تكاثف و خرق و التيام و تكوّن و انقلاب است به توسط جسم تعليمى و صور نوعى ، و از اين جهت مستدعى صورت نوعى و متمم به صورت نوعى عنصرى كائن و فاسد است . و مادهء فلكى بالذات منزّه از اينهاست به حسب قوّت فصل منوّع و ذات و حقيقت نوعى او ، و از اين جهت مستدعى صورت فلكى و متمم به صورت نوعى فلكى غير كائن و فاسد است .
اما خرق و التيام به حسب اعجاز نبى يا وصى - عليهما السّلام - كه به عبارت ديگر خرق عادت گويند ، خارج از علم ما و خارج از ما نحن فيه است .
و بعضى گويند كه مادهء عنصرى ، يك جوهر بسيط نوعى منحصر در فردى « 2 » است كه به حسب فصل منوّع ، مبدأ قبول صور كائنه و فاسده است عموما به قبول و انفعال حقيقى ؛
هامش
( 1 ) . ( م ) : + و متخصص .
( 2 ) . ( م ) : فرى .