بعد و مسافت مستقيم باشد يا مستدير . و اگر مستدير باشد ، سطح مقعّر باشد يا سطح محدّب ، نه انتقال كل جسم از مكان و حيّز خود به مكان و حيّز ديگر ، و إلّا لازم آيد كه هر جسم بما هو جسم خصوصا جسم عظيم الجثه كه نصف آن از آن مكان و از آن حيّز بيرون آمده باشد و نصف ديگر او از آن مكان و حيّز بيرون نيامده باشد ، متحرك بگويند . و اين خلاف عقل و حس است إلّا اينكه چون متحرك به حركت مستقيم را شأن اوست كه از حيّز و مكان خود بكلّه منتقل شود به مكان ديگر ، حركت أينى و مكانى على الاطلاق خوانند . و متحرك به حركت دورى را شأن او نيست كه بكلّه از حيّز و مكان خود بيرون رود اصلا ، بلكه همين وضع و محاذات جميع اجزاى او با جميع اجزاى بعد و مسافت مقعر يا محدّب به حسب مرورات و مسامتات متبدل مىشود لا غير ، [ و اين را ] حركت وضعى على الاطلاق خوانند . و اگر قطع نظر از اين معنى كنيم و همان مشترك فيه را ملاحظه كنيم ، يعنى همان معنى كه اجزاى آنها با اجزاى بعد و مسافت به حسب مرورات و مسامتات متبدل مىشود ، هر دو را حركت مكانى يا هر دو را حركت وضعى گفتن جايز است . و لهذا محققين حكماى متقدمين هر دو را « حركت مكانى » نامند . اما آنچه شيخ در منطق و طبيعيات شفا مىگويد كه : « حركت دورى در مقولهء وضع است » صورتى ندارد ، چنانكه گفتيم .
تقسيم - و چون اين دانسته شد گوييم حركت مكانى بر دو قسم است :
يكى مستقيم و آن عبارت از تبدل اجزاى جسم است بر بعد و مسافت مستقيم به حسب مرورات و مسامتات اجزاى آن جسم با اجزاى بعد و مسافت ، به حيثيتى كه هر جزء از اجزاى جسم ، متحرك و متبدل و مسامت باشد به بعضى از اجزاى مسافت ما دام متحركا من المبدأ إلى المنتهى .
دويم مستديرى و آن عبارت از تبدّل و تغيّر اجزاى جسم است بر بعد و مسافت مستديرى به حسب مرورات و مسامتات اجزاى آن جسم با اجزاى بعد و مسافت ، به حيثيتى كه هر جزء از اجزاى جسم متحرك متبدل و مسامت باشد بر هر جزء از اجزاى مسافت ما دام متحركا .
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 241
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص٢٤١