شخصى أسطقسى سه مبدأ انتزاع جوهرى باشد كه يكى مبدأ انتزاع جنس عالى جوهرى و يكى مبدأ انتزاع فصل جوهرى اضافى و يكى مبدأ انتزاع فصل جوهرى حقيقى سافل باشد . و چون ثابت شد كه محال است كه مبدأ انتزاع اجزاى ماهيت جوهرى عرض باشد ، يا شىء مركب از جوهر و عرض باشد ، پس بايد كه مبدأ انتزاع آنها سه ماهيت جوهرى موجود به وجود خاص على حده باشد كه يكى ناقص محض باشد كه مادهء اولى است ، دويم ما به التمامى ناقص باشد كه صورت جسمى است ، سيوم ما به التمامى تام كه صورت نوعى حقيقى است .
و به عبارتى ديگر گوييم : هر چيزى كه مركب باشد در ذهن ، البته بايد كه به همان نحو اجزاى او در ضمن او شىء مركب باشد ، يعنى جزء اوّل آن مركب بايد كه متعين محض و جزء دويم تعيّن و كمال مبهم و متوسط آن متعين باشد و جزء سيوم تعيّن و كمال اول و تعيّن أخير او باشد ، و الّا شىء مركب از آن اجزا نخواهد بود ، هذا خلف للقول . پس چنان كه نوع مركبى ذهنى بما هو نوع ذهنى ، مثلا جوهر قابل ابعاد محرق ، البته بايد كه أجزاى ذهنى او در آن نوع ذهنى به همان نحو كه گفته شد موجود باشد ، همچنان جوهر شخصى مركب از أجزاى خارجى كه منشأ انتزاع نوع ذهنى و منشأ انتزاع اجزاى ذهنى اوست در خارج ، البته بايد كه اجزاى خارجى او نيز منطبقا لها در آن جوهر شخصى موجود باشد و الّا مركب از آن اجزاى خارجى نخواهد بود ، هذا خلف للقول . پس بايد كه اجزاى خارجى شخصى مركب خارجى ، مثلا آتش ، مركب باشد از سه شخص خارجى : يكى جوهرى كه مادهء اولى و منشأ انتزاع مفهوم جوهر به معنى جنس عالى باشد ، دويم جوهرى كه كمال اول و ما به التمامى ناقص او بوده منشأ انتزاع جوهر به معنى جنس متوسط يعنى قابل ابعاد باشد ، سيوم جوهرى كه كمال اول و ما به التمامى أخير و سافل او بوده مبدأ فعل إحراق و منشأ انتزاع فصل إحراق باشد . فثبت المطلوب .
مصنف - وفقه اللّه - گويد كه اين دليل نيز معيوب است اگرچه قويتر از آنهاست ، از آن جهت كه قياس اجزاى شىء مركب نوعى ذهنى كه شىء كلّى ذهنى مركب از اجزاى كلى تضمنى است با اجزاى شىء مركب خارجى اصيلى كه شىء جزئى مركب از اجزاى
احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: عليقلى ابن قرچغاى خان
ص١٩٦