مرزنجوش جهت تحليل سبل و قطور او با روغن خيرى و امثال آن جهت ضربان گوش و آب برگ شفتالو جهت كرم آن و با آب ترب و مانند آن جهت ثقل سامعه و با روغن نرگس و خردل و سركه جهت ورم گوش و كرى و سعوط آن با سركه و با آب عنصل جهت قروح بينى و رعاف ، خصوصاً با اندك زاج و كافور و آب يخ و مضمضهء آن با گلاب جهت رايحه كريههء دهان و قلاع متعفن و طلاى او با آب جهت شقاق لب و غرغرهء آن با آب بارتنگ و عنب الثعلب و عوسج جهت ورم لوزتين و خناق و با طبيخ جوز السرو جهت دندان متحرك ، نافع و هر گاه عصارهء او موجود نباشد ، اصل او را مهرا پخته ، آب او را به قوام آورند و حمول عصارهء تازهء او مدرّ حيض و مخرج جنين و نطول و بخور او رافع كزاز .
مضرّ امعاء و مصلحش صمغ و كتيرا و قدر شربت از تازهء او تا دو درهم و از خشك ، تا سه درهم و در حقنه ، پنج درهم و از عصارهء او يك درهم و بدلش به وزنش افسنيتين و نيم وزن آن بابونه و نيم مثل او تربد و نزد بعضى به وزن او پرسياوشان و نيم وزن او برگ حناست .
حقنهء با طبيخ او در روغن كنجد جهت درد كمر و عرق النسا و قولنج ، بىعديل و ضماد گل او در تسكين درد عقرب گزيده و رفع ضرر گزيدن افعى ، قوى الاثر و روغن او كه آب او را با روغن زيتون جوشانند تا روغن بماند ، مسخّن عصب و مقوّى بدن و رافع اعيا و فالج و بهر و عسر ولادت و رياح و دردهاى مزمنه .
شربت او كه آب او را با شكر به قوام آورند ، در جميع امور مذكوره مفيد است .
[ 4250 ]
قنبيل :
چيزى است شبيه به ريگ مكه . زرد مايل به سرخى و گويند شبنمى است كه در يمن به خاك مخلوط گشته ، به آن شكل مىشود و نزد بعضى تخم نباتى است [ و جمعى گويند تخم سرخس است ] .
در دوّم ، گرم و خشك و نزد بعضى سرد و خشك و مسهل رطوبات و لزوجات و شرب او در اخراج اقسام كرم معده و امعاء ، قوى الاثر .
مضرّ امعاء و مصلحش شيح و كتيرا .
ذرور او به غايت مجفِّف زخمها و رافع جرب و سعفه و قدر شربتش دو درهم و بدلش وخشيزك است .
[ 4251 ]
قنفذ :
به فارسى خارپشت و در تنكابن ، وارموك و در مازندران ، ارمجى نامند .