حارّه ، بىعديل و قدر شربتش از مغز تخم او و روغن آن تا هفت مثقال و بدلش مغز تخم هندوانه است .
روغن كدو كه جوف او را كوبيده ، آب آن را با ربع آن روغن كنجد بجوشانند تا روغن صرف بماند ، سرد وتر و مرطب بدن و جهت صاحب دق و ماليخوليا و حرارت و يبوست دماغ و تشنج يابس و سرفهء حارّ و نرم كردن صلابات ، بسيار مفيد است و چون كدو را پوست جدا كرده ، با دنبه و پيه گرده بز بكوبند و بجوشانند تا مهرّا شود و چربى او را جمع كنند ، در ترطيب ، قوىتر و سرد تر از روغنى است كه با روغن كنجد ترتيب دهند .
[ 4076 ]
قرصعنه :
گياه خار دارى است و اقسام مىباشد و برگ اقسام آن مفروش و از ميان برگها ساقى مىرويد يك قسم اوّل را ساق گره دار و خارها حوالى گرهها و گلش سفيد و بيخش سطبر و طعمش با شيرينى و اندكى تندى [ مانند طعم زردك و به فارسى بيوه زا نامند و در افعال ، مانند مسدس است ] و قسم دوّم ، برگش بىخشونت و خار او نرم و بسيار و ساقش به قدر ذرعى و از نصف اعلاى شاخهها مىرويد و آن ، قوىتر از اوّل است و قسم سوم را برگ مايل به استدارت و بيخش دراز و در سطبرى ، متوسط و سفيد و قسم چهارم را برگ ، عريض و مستدير و ساقش بىشعبه و قدر ذرعى مملو از خارهاى مايل به كبودى و ظاهر بيخش سياه و باطن ، سفيد و شبيه به بهمن سفيد و قسم پنجم او كه از اقسام قرصعنهء بيضا است ، برگش بسيار و خارهاى او تند و ساقش خشن و قبهء او شبيه به كنگر است . و قسم ششم كه قرصعنهء جبلى نامند ، برگش حدبه دار و قوى الحرارة و در بيت المقدس جهت درد كمر و مواد بارده مجرب مىدانند . و قسم هفتم از انواع بيضا را برگ ، عريض و بسيار سفيد ، بيخش سست و با اندك شيرينى و در تقويت باه ، عظيم الاثر است .
و قسم هشتم را ساق به قدر شبرى و نصف او چترى و مايل به سفيدى و شاخهها زياده بر شش عدد نمىباشد و قبههاى او مستدير و در اطراف قبه خارهاى تند و باريك و شش عدد و بيخش دراز و به سطبرى انگشت سبّابه و در طعم شبيه به زردك و از مطلق قرصعنه ، مراد ، همين قسم است و او را قرصعنهء مسدس نامند و در مازندران ، زولنگ و در تنكابن ، ششاك گويند و گويا مخفف شش شاخ باشد .
در آخرِ اوّل ، گرم و خشك و ترياق سموم و محلّل صلابات و بلغم معده و مدرّ حيض و بول و شير و عرق و سريع الهضم و مفتّت حصاة و از اكثر بقول مأكوله بهتر است و آب آن ،