[ 2935 ]
سمكهء صيدا :
نوعى از ماهى است ، شبيه به وزغه كوچكى كه خميدگى پاهاى او به طرف وحشى ران است و نر او ، باريك و دراز و سرش كوچك و دنبالهاش دراز و زير حنك اسفل ، با خط و خال و در چشمه قريه سول - نزديك به شهر صيداى بلاد شام - يافت مىشود .
بعد از ده يوم از ماه شباط ، ظاهر مىشود ، نر با ماده جمع مىشود و به همان هيئت تا آخر آذر ماه ، مرئىاند و از بناگوش ايشان كفى متكون مىگردد و داخل آب مىشود و آن را مردم جمع مىكنند و يك حبهء او با تخم نيم برشت و مرق مرغ در تقويت باه و شدت نعوظ به حد هلاكت مىرساند و آن ، به مراتب قوىتر از ماهى مذكور است . نيم درهم از نمك سود سمكه ، در غايت قوت و در انعاظ ، چيزى به او نمىرسد و گويند نر او در ذكور و ماده در اناث ، اين خاصيت دارد و اكثر گويند در ماده او اثرى نيست و آنچه از ريگزارهاى حوالى چشمهها صيد مىكنند سفيد و به هيئت مذكور است ، غير صيدا است و اين اثر با آن نيست .
[ 2936 ]
سمن :
به فتح اوّل و سكون ثانى به فارسى روغن نامند و بهترين او ، روغن گاو و گوسفند و بز است و تازهء او را زبد نامند .
گفته شده روغن گاو ، لطيفتر از ساير و مجموع آن در آخرِ اوّل ، گرم و تر و هرچند كهنه شود حرارتش زياده و رطوبت ، كم مىشود و دوساله را خشكى به درجه اوّل مىرسد و در افعال ، قوىتر از زبد و محلّل و منضج و مقاوم سموم و مانع رسيدن اثر سمّ افعى به دل و مليّن جلد و منقّى بشره و فضول دماغى و سينه و مسمِّن بدن و رافع يبوست خيشوم و حلق و جهت سرفه و يرقان و طحال و حصاة و يك اوقيه او با نيم اوقيه شكر جهت عسر بول ، مجرب و با آب گرم خوردن و قى كردن جهت سموم مشروبه و حقنه او با آب خاكستر جهت زحير و قرحه امعا و حمول او با پيه مرغ ، منقّى رحم و قاطع بواسير و شقاق و نزف الدم و سعوط او جهت خناق و شقاق دوابّ و طلاى مكرر او محلّل اورام و مانع به هم آمدن دهن زخمها و كهنه او با حنا جهت جرب بىعديل و اكتحال او با آب عنب الثعلب جهت ضربان چشم و چون با سير بجوشانند جهت درد مفاصل ، به غايت مؤثر .
مضرّ علتهاى رطوبى و مولد صفرا در محرورين و مرخى معدهء ضعيف و بلغمى مزاج و