حيض و ضماد او جهت جرب متقرح و قوبا و شقاق ناخن و داخس و با آرد جو جهت خارش بدن و طلاى پختهء او با سركه جهت ورم سپرز و تعليق او بر گردن جهت خنازير و آشاميدن طبيخ او جهت تفتيت سنگ مثانه و احتباس حيض و يرقان سددى ، نافع است .
قسم برّى ، عريض الورق شبيه به بارتنگ در مزه و در شكل ، شبيه به برگ چغندر و سلق جبلى نامند و بيخ او را در اصفهان ، حليمو گويند در افعال ، قوىتر از بيخ بستانى و با نبات جهت سرفه و ضماد او جهت مفاصل و كوفتگى اعضاء و نقرس حارّ ، نافع و خوردن آب گياه او و برگ پختهء او جهت سحج صفراوى و پيسى ، مفيد و بيخ او به قدر يك مثقال با آب خبث الحديد جهت بواسير مجرب و فتيلهء او با مقل ازرق و موم و روغن تخم كتان جهت بواسير باطنى و بخور او با بيخ كبر جهت خشك كردن و انداختن بواسير ظاهرى ، مفيد .
قسم مائى كه در كنار آبها مىرويد ، برگش با صلابت و شبيه به كاسنى است و نباتش شبيه به نيلوفر و بيخش شبيه به چغندر و سرد و خشك و قابض و حماض البقر نامند و در قوت و فعل ، نزديك به بستانى و جهت خفقان و غثيان ، نافع است و جهت جرب و جراحات و قروح خبيثه و اورام حارّه و منع زياده شدن زخمها ، مفيد و بدلش بطباط است .
[ 1864 ]
حماحم :
حبق نبطى است و غير بستان افروز است . برگش شبيه به برگ بستان افروز و از آن بزرگتر و ساقش به دستور ، بسيارى قوى و رنگ برگ او مختلف الالوان و خوش منظر و در باغها با بستان افروز ، غرس مىنمايند و مشهور است به لالهء خطائى و در تبريز ، به گل عاشقان .
در آخرِ اوّل ، سرد و خشك و با قوت محلله و رادع و رافع سدهء دماغى و زكام و ضماد برگش جهت سوختگى آتش ، نافع و تخم او مقوّى دل و برشتهء او با روغن گل و آب [ سرد ] جهت اسهال مزمن مفيد .
اكثار او مضرّ مثانه و مصلحش كندر و قدر شربتش تا دو درهم و بدلش بستان افروز و روغن او كه از آب آن و روغن زيتون ، بالمناصفة ترتيب داده جوشانيده باشند تا آب ، سوخته روغن مانده باشد ، محلّل و با قوت قابضه و خوردن دو مثقال او جهت رياح معده و طلاى او جهت رياح اغشيهء دماغى ، نافع است .