و اندر مزاج سرد ، گوارش زيره كه اخلاط نيك سوده و بيخته نباشند .
و حقنه كردن بشورباى سر بره و كبوتربچه با روغن گوز يا روغن بادام طلخ يا روغن پسته يا روغن دنبه ، و روغن دنبه سخت نافعست .
و تدبيرهاء ديگر هم بر قياس تدبير بيماريهاء سرد كنند با ماده و بىماده ، چنان كه اندر بابها گذشته معلوم شدست .
باب دوم از گفتار هفدهم از كتاب معالجات اندر لاغرى و ضعيفى گرده و علاج آن
سبب لاغرى گرده بسيارى جماع و بسيار خوردن داروهايى كه ادرار بول كنند و سوء المزاج سرد و خشك و گرم و خشك ، و سبب ضعيفى گرده انواع سوء المزاج باشد و آماس و تولّد سنگ و ريگ و رنج و رياضت و جماع بسيار .
علامات آن ، امّا علامت لاغرى گرده آنست كه شهوت جماع نباشد و پشت ضعيف بود ، طاقت هيچ رنج ندارد و بول بسيار آيد و سپيد باشد . و باشد كه چشم ضعيف گردد و صداع پديد آيد و بول نگاه نتواند داشت و كمرگاه سرد باشد .
و علامت ضعف گرده آنست كه بول غسالى بود و باشد كه با بول غسالى رطوبت غليظ آيد و اگر بنهند رسوب كند و برسوب بول چيزى همچون كفك دريا پديد آيد ، آن نشان قوّت آورده باشد و اگر آورده ضعيف باشد هيچ رسوب نكند .
و گاه باشد كه بولى كه پيش از آن آيد كه طعام هضم شود ، همچون آب باشد و آنچه از پس هضم آيد غسالى بود .
علاج آن ، اما اندر لاغرى گرده ، نان پيه آكند كه مغز بادام و فستق و فندق و حبّة الخضرا و لك مغسول و جلغوزه و اندكى زنجبيل در وى سرشته باشند و اندكى تخم باديان ، سود دارد .
و گوشت گرده را بكوبند و با پيه بط و پيه مرغ و پيه گرده بپزند و بگشنيز خشك و باذيان و زنجبيل خوش كنند . و حقنه بطبيخ سر بره و گوشت كبوتربچه و روغن دنبه ، سخت موافق باشد .
و غذا هريسه و پايچه و خايهء مرغ نيمبرشت و حلوا كه از تخم خشخاش و مغزها كنند با مغز تخم خيار و خيار بادرنگ ، سود دارد .
و از جهت فربهى گرده غذاها بايد داد كه ميل به خشكى دارد .
و امّا اندر ضعيفى گرده هرگاه كه بول غسالى بيند ، رگ باسليق بايد زد و از جماع و رياضت و گرمابه بازداشتن و آسايش فرمودن .
و شربت ربّ سيب و آبى و شراب مورد و پست جو و پست گندم و قرص طباشير بايد فرمود .
و غذا عدسى به آب سماق و آب غوره ، و پيه آكند و فسرد از گوشت گوساله و درّاج ، مصوص هم به آب سماق