و در حقيقت بايد بگوئيم كه كليهء بيماريها را از دريچهء چشم يك نفر متخصص علم الغدد نگاه كرده ، و علم الامراض انسانى را از لحاظ ارتباط بيماريها با اختلالات غدد مترشح داخلى معتبر مىدانستند ؛ پزشكان امروزى نيز اگر بخواهند در تشخيص و درمان بيماريها توفيق بيشتر و كاملتر پيدا كنند بايد همين اصل را رعايت نمايند ، اصلى چنان متين و محكم كه در حال حاضر ايدآل متخصصين فن است ، چنان كه دكتر نصرة اللّه كاسمى استاد علم الغدد دانشگاه تهران در كتاب ( غدد مترشح داخلى و بيمارى هاى آن ) جلد 3 صفحهء 168 مىنويسد :
« دور نيست پس از زمان ما ، عصرى بيايد كه علم الامراض انسانى فقط از همين لحاظ ، يعنى ارتباط امراض با اختلالات غدد مترشح داخلى ، مناط اعتبار باشد و مورد مطالعه واقع شود . »
ما ايرانيان با مطالعهء دقيق در مؤلفات پزشكان قديم ايران ، و غور و تحقيق در افكار علمى آنان خواهيم توانست در راه وصول به اين هدف گامهاى مؤثرى برداشته و در حقيقت پيش قدم باشيم و چنين نيز خواهد شد .
اكنون موقع آن رسيده است كه ببينيم قدما مزاجهاى گرم و سرد را چگونه تشخيص مىدادند و راهنماى آنها در اين امر چه بود ؛ پس گوئيم ابن سينا در قانون مىنويسد : ( اجناس الدلايل التى منها يتعرف احوال الامزجة عشرة ) يعنى ( مزاجها را از ده راه مىتوان شناخت ) :
و ما فقط خلاصهء مطالب مربوط به نخستين راه را با توضيحاتى در اينجا نقل مىكنيم :
نخستين راه شناختن مزاجها لمس پوست بدن است
چون از راه حس لامسه بهتر و زودتر مىتوان مزاجها را تشخيص داد و درك آن حتى براى غير طبيب نيز آسان مىباشد ، لذا آن را بر ساير راهها مقدم داشتهاند .
بهطورىكه قبلا گفتيم ، كسانى كه متابوليسم بازالشان بيش از ميزان عادى است ( خواه در اثر هيپرتيروئيدى يا ازدياد فعاليت سورنال ، هيپوفيز و غيره ) ، قدما چنين اشخاص را گرم مزاج مىناميدند ؛ و كسانى را كه متابوليسم بازالشان كمتر از عادى است صاحب مزاج سرد مىگفتند ، و مىدانيم كه افراد دستهء اول درجهء حرارت بدنشان معمولا از 37 درجه متجاوز بوده و تا 38 درجه هم بالا مىرود بدون اينكه عفونتى در كار باشد « 1 » ؛ علت اين ازدياد درجهء حرارت اينست كه افزايش متابليسم با افزايش توليد حرارت توأم است ، ولى چون دستگاه عصبى مأمور انتظام اخراج حرارت در شرايط معمولى كار مىكند و مختل نيست « 2 » به اين جهت حرارتى كه بطور اضافى توليد مىشود به مصرف بالا بردن درجهء حرارت بدن مىرسد ، و بدن اين قبيل اشخاص در حس لمس گرمتر محسوس مىگردد ؛ و افراد دستهء دوم درجهء حرارت بدنشان معمولا كمتر از 37 درجه بوده و تا 35 درجه هم نزول مىكند ، و اگر بدن آنها را لمس كنيم سردى حس مىنمائيم .
پس اگر طبيب با حس لمس دريابد كه بدن شخصى گرمتر يا سردتر از معمولى است ، مىتواند استنباط نمايد كه متابليسم بدن او بيشتر يا كمتر از عادى مىباشد ، يعنى مزاجش گرم يا
هامش
( 1 ) - كتاب « بيماريهاى غدد مترشح داخلى » صفحهء 233 ( تأليف( Sezary( 2 ) - كتاب « علم الغدد » جلد 1 صفحهء 19 .