هامش
- را ابتدا گرم و بعد داغ مىكند و مىجوشاند ، و حتى قبل از اختراع آتش ، از ملاحظات اوليه بشر بود كه در فصل تابستان آفتاب بر زمين و آب حوضها و بركهها تابيده آن را گرم بلكه داغ نموده و در فصل زمستان سرد مىنمايد و باعث انجماد آب مىشود ؛ پس چگونه ممكن است چنين مطلب ساده و پيش پا افتادهاى مدت دو هزار سال بر ارسطو و فارابى و ابن سينا و صدها دانشمند بزرگ ديگر مجهول مانده و هوا را گرم و تر و آب را سرد و تر بدانند .
اكنون مختصرا توضيح مىدهيم كه منظور دانشمندان قديم از اينكه هوا گرم و آب سرد است چيست . بهطورىكه مىدانيم براى حمل يك قطعه سنگ از سطح زمين تا بالاى برجى بايد مقدارى انرژى صرف كنيم . اين انرژى در سنگى كه بالاى برج قرار گرفته است ذخيره مىشود و آن را انرژى پتانسيلEnergie Potentielleيا انرژى ذخيره گويند . اگر اين سنگ از آن ارتفاع سقوط كرده بپاى برج برسد همان انرژى را به صورت انرژى جنبشى پس خواهد داد . هر قدر جسمى در ارتفاع زيادترى از سطح زمين قرار گرفته باشد انرژى پتانسيل يا انرژى ذخيرهء آن زيادتر خواهد بود . اين انرژى ذخيره منحصر به انرژى مكانيك در يك قطعه سنگ نيست ، بلكه در فيزيك آن را عموميت داده بنام انرژى داخلى( Energie interne )شامل انواع ديگر انرژى نيز مىكنند ؛ مثلا اگر آب را حرارت داده به صورت بخار درآوريم انرژى داخليش زياد مىشود ، ولى در اين عمل ماهيت آب تغيير نكرده و مىتوان بوسيلهء سرد كردن ، بخار آب را تبديل به آب كرد . در درجات خيلى زياد حرارت ، بخار آب تجزيه شده بمخلوطى از دو گاز اكسيژن و ئيدرژن تبديل مىگردد ، و در اين صورت تغيير ماهيت داده صورت آبى خود را از دست مىدهد ، و صورت هوائى يا گازى به خود مىگيرد كه بطور پايدار باقى مىماند ، يعنى اگر اين مخلوط اكسيژن و ئيدرژن را بتدريج سرد كنند ديگر تبديل به بخار آب نمىشود ، و براى اثبات آن مىتوان اكسيژن و ئيدرژن را جداگانه از راههاى مختلف تهيه كرده و در ظرف شيشهاى آنها را با يكديگر مخلوط كرد و مشاهده نمود كه توليد بخار آب نمىكند ، و اگر در اين حال شيشهء محتوى گازهاى مزبور را در آب سردى داخل كرده و مدتى نگاه داريم ، با اينكه درجهء حرارت آب با درجهء حرارت مخلوط گازها يكسان مىشود معهذا انرژى داخلى گازهاى مزبور از انرژى داخلى آب مجاورش كه در حقيقت از همان ئيدرژن و اكسيژن تركيب شده بيشتر است ، زيرا براى تبديل آب به اين مخلوط هوائى شكل انرژى حرارتى زيادى صرف شده كه به صورت ذخيره در گاز موجود مىباشد .
البته كليهء اين اطلاعات و تحقيقات همچنين اصطلاحات انرژى پتانسيل و انرژى داخلى و بحث در اطراف آنها متعلق به دانشمندان اروپا است ، ولى طرح اوليه كه در حقيقت نطفهء آن حساب مىشود ، از دانشمندان قديم مىباشد ، زيرا همانطور كه امروز ما مىگوئيم ، براى تبديل آب به مخلوطى از گاز ئيدرژن و اكسيژن بايد مقدارى انرژى حرارتى صرف كنيم ، و اين انرژى در مخلوط هوائى شكل مزبور ذخيره شده ، و بنابراين انرژى داخلى گاز مزبور زيادتر از انرژى داخلى آب مىباشد .
دانشمندان قديم نيز همين مفهوم را منتها با عبارات و اصطلاحات ديگرى به كار مىبردند ، و وقتىكه مىگفتند هوا گرم است ، مرادشان اين بود كه انرژى داخلى آن بيش از انرژى داخلى آب مىباشد و آن را به اين عبارت بيان مىكردند كه براى تبديل آب به هوا بايد مقدار زيادى به آن حرارت داد