كه همهء چيزها به دو آميخته و لطيف گردد و پخته و رسيده شود « 1 » و به قوت او جزوهاى هوا اندر همهء جسمها گذر يابد « 2 » و غايت سردى آب و زمين به دو شكسته شود و از طبيعت يكسانى به طبيعت آميختگى شود « 3 » و ذلك بتقدير العزيز الحكيم . « 4 »
هامش
- آتش محسوس خالص نيست ، گذشته از اينكه اجسام در غير موضع طبيعى خودشان ، شكلهائى را كه موافق حركات آنها است نگاه مىدارند ؛ مثلا آب در وقت ريختن شكلى را كه موافق حركتش است نگاه مىدارد ؛ و مىتوانيم بيان خود را دربارهء خشكى آتش به نحوى از قياس درآورده و بگوئيم در اينكه آتش گرم است ، شكى نيست ، پس امر از دو حال بيرون نيست : يا گرمى است كه تر است ، يا گرم و خشك است ؛ اگر آتش گرمى است كه تر است ، پس از جوهر هوا بوده ، و در اين صورت لازم مىآيد كه مكانش مكان هوا باشد ، و آتش از حيز هوا به حيز ديگر فرار نكند ، پس ناچار آتش گرم و خشك است ؛ و اگر ايراد كنند كه فراتر رفتن آتش از هوا دليل نمىشود كه طبيعتش غير از طبيعت هوا باشد ، زيرا كه هواى گرم بلكه بخار هم كه آبى است گرم شده ، از هوا بالاتر مىروند ، جواب گوئيم بالا رفتن هواى گرم و بخار بواسطهء حرارتى است كه از آتش به آنها عارض شده ، و همين بالا رفتن آنها دليل است بر اينكه حيزى فوق حيز هوا هست كه مخصوص آتش است ، و طبع آتش غير از طبع هوا است ، و مكان مخصوص دارد ، و هوا و آب گرم شده را مىخواهد بحيز خودش ببرد ، و آتش اگر بالا ايستادنش نسبت به هوا حد معينى دارد ، پس مكانش با مكان هوا فرق دارد ، پس آتش غير از هوا است ، پس از اين بيان روشن شد كه آتش گرم و خشك است . »
( 1 ) - بيشتر فعل و انفعالات شيميائى در طبيعت بوسيله حرارت انجام مىگيرد ، كه در كليه موجودات ، اعم از بيجان و جانداران ، باعث آميختگى و تركيب عناصر با يكديگر ، و تغييرات و تحولات مادى مىشود ، و اين فعل و انفعالات را مخصوصا در جانوران و گياهان مشاهده مىكنيم ، مثلا هضم غذا در معده و رودهها و رسيدن ميوجات كه از حالت خامى به پختگى تبديل مىيابد و غيره ، و اين مسئله بر پزشكان و حكماى قديم معلوم بوده است .
( 2 ) - بهطورىكه بعدا شرح داده و بگفتهء بوفون نيز استناد خواهيم كرد ، حرارت آتش باعث انبساط هوا شده ، و رقت آن را به جائى مىرساند كه خاصيت ارتجاعى خود را از دست مىدهد ؛ و در اين حالت در اجسام نفوذ پيدا كرده با آنها تركيب مىشود .
( 3 ) - بهطورىكه در مبحث مزاج شرح خواهيم داد فعل و انفعال عناصر كه نتيجهء آن تركيب شدن خاك و آب و هوا و آتش با يكديگر است ، به علت شكسته شدن سردى خاك و آب بوسيلهء گرمى هوا و آتش بوجود مىآيد .
( 4 ) - قبل از اينكه بحث مربوط به عنصر آتش را تمام كنيم ، لازم مىدانيم راجع به ماهيت آتش آنطور كه قدما به آن اعتقاد داشتند ، مختصرا بررسى نمائيم ، زيرا اين بررسى ، اهميت نظرات علمى دانشمندان قديم ، و در عين حال اهميت اكتشاف معروف لاووازيه دربارهء سوختن اجسام را آشكار مىسازد ، و از نظر تاريخ علم جالب و مهم است .