بسبب گشادگى جزوهاى او زود برفروزد اگر سؤال كنند و گويند كه اگر هوا تر است چرا چيزهائى كه در ميان هوا است تر نمىشود چنان كه از آب تر مىشود جواب آنست كه تر چيزى را گويند كه به آسانى پراكنده شود و از هم جدا گردد و به آسانى بهم بازآيد و آميخته گردد و شكلها زود پذيرد و زود بگذارد چنان كه از حال آب معلوم است « 1 » و هوا اندرين باب از آب لطيفتر و فرمانبردارتر است . نبينى كه هوا چگونه زود و آسان از آواز سخنگوى متحرك شود و موج كند و تقطيع و شكل حروف پذيرد و در آب اين لطافت نيست پس اگر گوئيم كه ترى هوا فزونتر از ترى آبست درست باشد « 2 » . اما سبب تر كردن آب آنست كه قوام آب غليظتر از قوام هواست و قوامى غليظ بايد تا لختى آلودگى با چيزى كه به دو بازآيد بماند و تر كردن آب اينست كه هرچه به دو بازآيد لختى آلودگى با آن بماند نبينى كه اگر كسى انگشت بروغن فرو برد آلودگى آن روغن بر انگشت او فزونتر از آلودگى آب باشد از بهر آنكه قوام روغن غليظتر از قوام آبست از اينجا معلوم گردد كه سبب تر كردن آب آنست كه قوام آب غليظتر از قوام هواست و بر هرچه بگذرد لختى بوى بازگيرد و سبب تر ناكردن هوا آنست كه قوام او لطيف است و بر هرچه بگذرد ،
هامش
( 1 ) - و معنى ترى يا سيلان همين است .
( 2 ) - اگر جرم معينى از يك گاز مثلا هوا را در ظرف استوانهاى شكلى كه بوسيلهء پيستونى مسدود شده است قرار دهيم ، تمام فضاى استوانه را فراميگيرد ؛ و از اين لحاظ مىتوانيم بگوئيم كه هوا جسمى است سيال ؛ در اين حال اگر پيستون را حركت داده فضاى داخلى استوانه را زياد كنيم ، هواى مزبور تمام فضاى استوانه را اشغال مىكند ؛ براى تعريف اين خاصيت امروزه مىگويند گازها علاوه بر اينكه سيال هستند قابل اتساع نيز مىباشند :On exprime ce fait en disant que les gaz sont la fois fluides et expansibles( فيزيك تأليفGanot - Maneuvrier) س 2
قدما مىگفتند ترى هوا ( يعنى سيلان آن ) بيشتر از آبست ، و بعبارت ديگر هوا از نظر ترى يا سيلان ( يا تغيير شكل بحسب ظروف ) ، لطيفتر و فرمانبردارتر از آبست .