هيچ از وى بدان باز نگيرد « 1 » .
هامش
( 1 ) - اكنون كه معنى ترى هوا با اصطلاح قدما معلوم شد ، گوئيم امروزه اگر هوا داراى بخار آب باشد ، گويند هوا مرطوب يا تر است ، و اگر فاقد بخار آب باشد گويند هوا خشك است ، درصورتىكه قدما هوا را چه داراى بخار آب بوده ، و چه فاقد آن باشد مىگفتند تر است ، و مراد آنها از ترى عينا همان بود كه امروزه مىگويند هوا سيال و قابل اتساع است . طول و تفصيل در اين موضوع كه شايد زايد به نظر برسد ، براى اينست كه دبيران فيزيك كه كتابهاى كلاسيك امروزه را تأليف مىنمايند . بواسطهء بىاطلاعى از اين امر و مطالعه نكردن كتب قدما ، ترى هوا را مرادف با بخار آب داشتن آن دانسته و دانشمندان قديم را كه معتقد بودند هوا تر است در اشتباه مىدانند زيرا مىگويند ممكن است هوا خشك و بدون بخار آب باشد ؛ و بهطورىكه از نيم قرن پيش به اين طرف معمول شده است ، در كتابهاى جديد هرجا كه پاى قدما بميان آمده ، از تحقير در شخصيت علمى آنان فروگذارى نشده است . البته اين كتابها ترجمه از كتب اروپائى است و اروپائيان بهطورىكه جرج سارتن استاد تاريخ علم در دانشگاه هاروارد آمريكا گفته است ، براى بالا بردن مقام علمى دانشمندان خويش دانشمندان قديم را تحقير مىنمايند . بههرحال در كتاب شيمى 4 مخصوص كلاسهاى چهارم طبيعى و رياضى تأليف ( احمد رضا قلى زاده - على اصغر نوروزيان - هادى رهنما ) در صفحهء 3 چنين نوشته شده است :
« ارسطو در ضمن اظهار عقيده راجع به چهار عنصر ، چهار خاصيت نيز بشرح زير ذكر كرد :
گرمى ، سردى ، رطوبت و خشكى . بعقيدهء ارسطو خاك سرد و خشك ، هوا گرم و مرطوب ، آتش داغ و خشك ، آب سرد و مرطوب است ، ولى ارسطو و پيروان عقيدهء او براى اثبات اين مطلب هيچگونه آزمايش مهمى انجام ندادند ، و كارى غير از اظهار عقيده و حرف نداشتند . تا مدت دو هزار سال هيچكس به اين عقيده ايرادى نگرفت ، اگرچه امروزه ما مىدانيم كه هوا ممكن است سرد و يا خشك ، و آب هم ممكن است سرد و يا گرم باشد . »
جملهء اخير اين عبارت كه مىنويسد ( امروز ما مىدانيم كه هوا ممكن است سرد و يا خشك باشد ) ايراد بگفتهء قدماست كه معتقد بودند هوا گرم و تر است .
تر را توضيح داديم كه بمعنى سيال است نه بمعنى بخار آب داشتن ، و امروز هم مىدانيم هوا جسمى است لطيف و سيال و قابل اتساع ؛ پس اين ايراد به كلى بى مورد بوده و نشانهء بىاطلاعى دانشمندان اروپا و مترجمين و مؤلفين ما از حقيقت گفتههاى دانشمندان پيشين است . سرد بودن هوا را نه تنها دانشمندان قديم ، بلكه دهها هزار سال پيش اقوام وحشى كه در بيابانها و شكاف كوهها زندگى مىكردند مىدانستند ، زيرا محسوس بودن گرمى هوا در تابستان و سردى آن در زمستان چيزى نيست كه هر ذى حسى از آن بىاطلاع بماند ؛ و نيز ايرادى كه در جملهء اخير گرفته و نوشتهاند ( آب هم ممكن است سرد و يا گرم باشد ) متأسفانه ايرادى است بسيار كودكانه ، زيرا از هزاران سال پيش كه آتش كشف شد ، عامه مردم در زندگى روزانه خود مىديدند كه حرارت آتش آب -