« تمام دوران حرفهء پزشكى خود حتى يك نوبت نيز براى كسى فصد تجويز » « نكرده ، و شايد هم در عمر خود اين عمل را به چشم نديده و از كسى » « نشنيده باشند »
مجددا در اوايل قرن بيستم موارد استعمال محدودى براى فصد معين كردند كه رفتهرفته محدودتر هم شد ، و در حال حاضر موارد استعمال آن نسبتا خيلى كم مىباشد .
با توجه به اين تحولات تاريخى به خوبى مىتوان پى برد كه در عمل فصد هرگونه افراط و تفريط زيانآور بوده و ميانهروى در آن مفيد به حال بشر بوده است ، و اگر كتاب قانون ابن سينا و ذخيرهء خوارزمشاهى را مورد مطالعه قرار دهيم خواهيم ديد كه ابن سينا و سيد اسمعيل جرجانى و بالنتيجه مكتب پزشكى قديم ايران ، از افراط و تفريط در فصد خوددارى كرده و با كمال دقت و صراحت موارد استعمال آن را معين نمودهاند ؛ و اگر در قرون وسطى و پس از آن در سدههاى اخير پزشكان اروپا به آن دستورات عمل كرده و راه افراط و تفريط نمىپيمودند حوادث نامطلوبى پيش نمىآمد ، زيرا بروسه و بويّو كه از پزشكان معروف نيمهء اول قرن نوزدهم اروپا بودند ، به پيروى از مكتب طبى ابن سينا مطالعات دقيقى در اورام حاد اعضاء داخلى بدن كرده ، و براى درمان آنها برواج فصد پرداخته بودند ، ولى چون شرايط فيزيولوژيكى بدن و سن و فصل و مقدار خون اخراج شده را آنطور كه بايد و شايد رعايت نكرده بلكه در خون گرفتن افراط مىنمودند ، لذا مضارى از آن حاصل شد كه در محافل پزشكى سر و صداى زيادى كرد ؛ و چون هميشه هر عمل حادى عكسالعمل حادى نيز ايجاد مىكند ، پزشكان اروپا يكسره با فصد مخالف شده به ترك آن پرداختند و اين جريان تاكنون ادامه پيدا كرده ، بهطورىكه ما امروز ناظر وضع تفريطى آن مىباشيم ، و اين وضع فعلى نيز بطور قطع و يقين زيانآور است ، ولى پزشكان دنياى امروز توجهى به آن نمىكنند . بنابراين شكى نيست كه متروك ماندن عمل فصد در حال حاضر يكى از خطاهاى بسيار بزرگ
اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمه 18
مساهمون: سيد جواد مصطفوى
صمقدمه ١٨