پوست بدنشان تيره مايل بسياهى نيست ، و از همه مهمتر اينكه بيمارى مزبور در تعداد فوقالعاده زيادى از بيماران به شكل كاملا مخفى و غير آشكار بروز كرده و هيچگونه علائم ظاهرى در آنها ديده نمىشود ، و بقول ديولافوا فقط در تشريح نعش بوجود بيمارى پى مىبرند ، و حتى اگر كبد اشخاصى را كه ظاهرا سالم به نظر مىرسند پس از مرگ مورد معاينه قرار داده و بوسيلهء سولفيدرات دامونياك يا فروسيانور دوپتاسيم آزمايش كنيم مشاهده خواهيم كرد كه ذرات پيگمان كه معرف انباشته شدن مواد آهنى در بافت كبد است نسبتا زياد ديده مىشود .
از اينجا مىتوان استنباط كرد كه اختلال متابوليسم مواد آهنى كه ايجاد مسموميت كبد ، و اختلالات حاصله از آن را مىكند ، يك پديدهء نسبتا كلى و عمومى بوده و نه تنها در بيماران مبتلا به ديابت برنزه بلكه در اجتماعات بشرى ، عدهء فوقالعاده زيادى از افراد سالم يا اقلا آنها كه سالم به نظر مىرسند به آن مبتلا مىباشند ، و فصد تدريجى در طول مدت زندگى مانع از پيدايش مسموميت كبد و رسوب مواد آهنى در اين اشخاص است ، و بدون شك يكى از علل نيرومندى بدن و سلامت مردمان قديم اين بود كه سالى يكى دوبار معمولا فصد مىكردند ، و اين امر جزء عادات و آداب ملى و اجتماعى آنان درآمده بود ، و تا وقتىكه در اين عمل افراط و تفريط نمىكردند ، نه تنها هيچگونه اختلالات و عوارضى در آنها مشاهده نمىشد ، بلكه از ايجاد مسموميت تدريجى كبد و انباشته شدن مواد آهنى در آن جلوگيرى به عمل مىآمد ، و شكى نيست كه يكى از علل مهم تيرگى رنگ رخسار و تندخوئى و اختلالات كبدى و وفور بسيارى از بيماريهاى كنونى در مردمان امروزه متروك ماندن عمل فصد است .
از آنچه ذكر شد . اين نتيجهء بزرگ عايد مىشود كه مطالعهء كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى و بحث و انتقاد دربارهء مطالب آن ، متضمن فوائد و منافع بيشمار از لحاظ توجه بخطاهاى طب كنونى و پيشرفت دانش پزشكى ، مخصوصا در قسمت درمانشناسى مىباشد .
اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمه 21
مساهمون: سيد جواد مصطفوى
صمقدمه ٢١