بىسنجيدن و خواندن كتابها بسنده كند زيانكار است . . . . ]
رازى در بيمارى برسام ، بيماران خود را به دو گروه درمىآورد گروهى را با خونگيرى درمان مىكند و درباره گروه دوم از اين درمان خوددارى مىنمايد سپس نتيجه كار خود را در دو گروه پىگيرى مىكند تا اينكه بتواند به خوبى براى ارزش درمان خود در دو گروه داورى كند و اينگونه با هشدار در اينباره بيمارى ياد مىكند :
[ . . . هرگاه به اين نشانهها برخورد كردى ، اقدام به خونگيرى كن كه من گروهى را ويژه آن درمان گذاشتم و دستهاى ديگرى را آگاهانه بىآنكه از آنها خون بگيرم كنار نهادم اين نظر درست از آب درآمد و دسته آخر همگى دچار سرسام شدند . « 1 » . . . ]
رازى خود آزمايشهايى را روى جانورانى انجام مىدهد اين كار بويژه روى ميمون چون همانندى ويژهاى با آدمى دارد . چنانچه گاهى دو سرشت با هم اختلاف پيدا مىكردند رازى تا اين اندازه نيز نمىايستاد بلكه اين بار خود را در برابر آزمايشهاى خود مىگذاشت . رازى در كتاب خود « حاوى » يادداشتهاى علمى را كه بيشتر آن آفريدههاى نوين خود از چگونگى معاينه كردن بيماران مىباشد را آورده است . وى از اهميت بررسى تنفس مىگويد : چهبسا در برخى از حالتها آن روشنتر از بررسى نبض مىباشد « 2 » .
او درباره پيشآب مىگويد : [ . . . اگر رنگ پيشآب دگرگون شود يا بوى آن بسيار بد گردد اينها پيشآگهى يك بيمارى مىباشد « 3 » . اين سخن را پس از بررسىهايى درباره پيشآب مىگويد : به رنگ و بستگى و تهنشينها و بو و مزه و دستمالش آن وابسته است . و اين كار او همانند آزمايش پيشآب در لابراتورهاى روزگار ماست .
او رنگ پسماندههاى سفت ( پيخال ) را نيز در بيمارى زرديون كه در اثر بسته شدن كانال زردآبى پديد مىآيد و رنگ آن در اين بيمارى گرايش به سپيدى دارد نيز بررسى مىكند . مىگويد [ . . . انگيزهى بيمارى زردى يا در اثر افزايش ساخت زردآب است كه نشانهى پيدايش بيمارى زردى و رنگين شدن پيخال است و يا در اثر بسته شدن يكى از
هامش
( 1 ) . كتاب « حاوى » ج 1 ص . 219 رازى
( 2 ) . « حاوى » ج 3 - ص . 292 رازى
( 3 ) . « حاوى » ج 29 ص . 14 رازى