كاروان معموله ولايت باشد ، بلكه براى كالسكه و عراده [ اى ] كه اين مخصوصا به جهت حملونقل متاع تجارتى و « هيمه » و « الوار » باشد ، اين اخراجات هرچند در دفعهء اول عمده به نظر آيد ، ليكن به منافع « زراعت » و « صنعت » كه به واسطهء تجارت در پايتخت تهران حاصل مىشود ، بسيار قليل و اندك است .
و نتيجهء اول اين كار ، تنزل قيمت « برنج » و « گندم » و « جو » و « طيور » و « اقسام ماهىها » كه در ايران معمول نيستند ، و « شكار » و « الوار » به جهت « عمارات » و « ذغال » و « ابريشم » و « كتان » خواهد بود .
در بعضى مواضع از اين كوهها مانع به هم رساند ، و رفع آن ما بين درياى مازندران و عراق عجم و ساختن راه اشكال پذيرد ، « 1 » چراكه اگر نتواند به جهت رفع موانع از راه منحرف شوند و بهطور ضرورت به خط مستقيم بخواهند حركت كنند ، هرآينه يك مهندس بسيار ماهرى بايد به مشتقت تمام و با اخراجات زياد ، رفع سختى راه را كرده ، عبور مترددين را سهل سازد .
اكنون چه لازم است كه هميشه به خط مستقيم بروند ، در صورتىكه مىتوان راه را قدرى دور تر كرد ، به استراحت زياد و با اخراجات كم كالسكه و عراده [ را ] حركت داد ، چراكه اگرچه راه قدرى دور تر مىشود ، ولى آسودگى و استراحت هميشه بيشتر خواهد بود .
اينكه تا به حال حملونقل « متاع تجارتى » در پشت قاطرها بوده است ، از آن سمت كه تا به حال ندانستهاند كه اگر راه به طريقى ساخته شود كه بتوان عراده و كالسكه به سهولت حركت كند ، براى عموم مردم چقدر منفعت دارد ؛ چنانكه در عهد قديم نيز چه در هنگام « جنگ » و چه در هنگام « صلح » متداول بوده است .
و چون در هنگام عبور از صحراى وسيعى به صحراى ديگرى اغلب اوقات مىشود كه در صحراى وسيعى نيز بعضى مواضع سخت از قبيل رودخانههاى « 2 » عظيم يا محل سيل به هم رسد و مانع حركت عراده گردد ، ليكن در آن وقت بايد به جهت رودخانه پل بسازند و مواضع سيل را بهطورى كه مناسب باشد ، اندكى سراشيب نمايند كه حركت عراده سهل شود .
قبل از معلوم كردن راه از تهران تا به شهرهايى كه در كنار بحر خزر « 3 » واقعاند ، بايد بگويم كه منافع حمل و حمل كالسكه و عراده نسبت به قافله و كاروان چقدر است ،
هامش
( 1 ) . در اصل : پزيرد
( 2 ) . در اصل : رودخانهاى
( 3 ) . در اصل : خذر