نمىشود كه اصل مطلب چيست . بيچاره كمپانى بايد خانهاش را مثل اوّل با تمام اسباب ساخته و پرداخته بهدست صاحبش بدهد و تاوان اشياء مال تاجر را هم بدهد . گفتند يك وقتى يكى از اجزاء وزارت خارجهء ايران كه در يك جائى ويس قونسول بوده است ، اين كار را كرده بود و فهميده بودند تاوان آن را از وزارت خارجهء ايران گرفتند و دولت چند سال مواجب آن مأمور را ضبط كرده به ضرر آن كمپانى داد . )
بادكوبه خانهها و مغازههايش غالبا يك مرتبه و دو مرتبه بود . تفليس اغلب دو مرتبه و سه مرتبه . شهر ورشاوى بيشتر سه مرتبه و چهار مرتبه است . تمام چيزهايش به همين نسبت است . از گار راهآهن دو طرف راه سرباز ايستاده ، احترامات نظامى بهعمل مىآورند . از كالسكهء راهآهن كه پياده شديم ماها را هركدام به نمره در درشكههاى بسيار اعلا « 1 » سوار كرده با ترتيب و نظم مخصوص وارد شهر كردند . از جمعيت اين شهر كه ششصدهزار است ، يقينا چهارصد هزارش به تماشا آمده پشت سرباز و نظام ايستاده بودند . از درهاى رو به خيابان اين خانههاى چهار مرتبه تماما سرهاى زن و مرد و دوربينها پيدا بود . در تشريفات امروز معركه كردهاند . ( نمىدانم چرا ؟ ) از قرارى كه خود روسها مىگويند هرگز در مسافرتهاى ناصر الدين شاه شهيد و بلكه ورود خود اعليحضرت امپراطور هم اينطور پذيرائى نبوده است . )
مىگويند خود اعليحضرت امپراطور شخصا تمام اينها را دستورالعمل داده است . باز هم نمىدانم چرا ؟ ) در شهر از روى دو سه پل معتبر بزرگ آهنى مسقف گذشته وارد باغ ( . . . . . « 2 » ) كه منزلمان را آنجا تعيين كرده بودند شديم . بهبه از اين باغ . يك عمارت بزرگ كه براى جلوس اعليحضرت شاه تعيين شده در وسط اين باغ است . چند دست عمارت هم در اطرافش هست و دو درياچه هم دو طرف عمارت وسط است . اين عمارات و باغ را ( سنستينسلا ) پادشاه لهستان در صد سال قبل از اين ساخته . پس از آنكه به ترتيبات و تدبيرات مقدّرهء مقرّره به دست روسها افتاد ، به همان ترتيب و وضع و اسباب و مبل صد سال پيش نگاهش داشتهاند . اين باغ و عمارات حاكمش وراى حاكم شهر است . حاكم و رئيس
هامش
( 1 ) - متن : اعلى ( از نظر رسم الخط عربى اعلى صحيح است ) .
( 2 ) - جاى اسم در متن خالى است .