( كازبك ) پياده شديم . خيلى مهمانخانهء خوبى است . كوه معروف به كوه كازبك كه كوه قافش هم مىگويند ، در برابر اين مهمانخانه پيداست . جلوى اين مهمانخانه سقاخانهء سنگى كوچك خيلى قشنگى است كه به ياد امپراطريس ساختهاند . گفتند كه اين نقطه قديم هم سقاخانه بوده است . در عبور اعليحضرت نيكلاى امپراطور روس ، امپراطريس از اين سقاخانه آب خورده و گفته است به اسم او اينطور مزين بسازندش . با آنكه خيلى كوچك است بايد دههزار منات كه پنجهزار تومان باشد خرجش شده باشد .
من نمىدانم سرما خورده بودم يا بىخود دلتنگ بودم . ناهار نخوردم و تا ياران ناهار مىخوردند رفتم در يكى از بالاخانهها تقريبا يكساعت خوابيدم . وقت سوار شدن كنت آمد بيدارم كرد . راهى شديم . در تمام اين راه دهات و آبادى از هم منفصل نمىشد . از كازبك تا استاسيون آخر كه به ولادقفقاز مىرسد ابنيهء خرابهء قلعه و برج و كليسا در غالب قلل جبال هست كه پيشترها ملوك الطوايف و سركشهاى قفقازيه ساخته مأمنشان بوده است . بعد از درست كردن توپ و تفنگ و ورافتادن شمشير و تير و كمان دهر خرابشان كرده . واقعا : خللپذير بود هر بنا كه مىبينى . باران شديد مىآمد بعضى پلهاى آهنى و چوبى و سنگى و بعضى نقاط راه را كه باران شديد پريروز شسته و برده بود ، در كمال سرعت مشغول مرمت بودند . نزديك شهر ولادقفقاز اردوى خيلى منظّم باصفائى براى پذيرفتن مقدم اعليحضرت شاه تهيّه كرده بودند . مردم شهر هم چون هواى خوب و صفاى مرغوبى ديده بودند ، زن و مرد با درشكه و پياده در اين سبزههاى بهتر از مخمل تفرّج مىكردند . گويا دو ساعت به غروب آفتاب مانده بود كه وارد شهر ولاد قفقاز شديم . شهر كوچك باصفاى بسيار تميزى است . خيابانها وسيع دارد .
پيادهروهاى خيابانهاى اين شهر به عكس شهر تفليس است . راه پيادهرو در تفليس هميشه در كنار و دو طرف خيابان است و اينجا در وسط ، و با درخت رويش پوشيده و سايه است . در هتل كه براى ملتزمين ركاب حاضر شده بود ، پياده شديم .
ميرزا رحيم كه از كاركنان نساء خانم است و ميرزا اسد إله خان از تفليس مخصوصا همراه من فرستاده بودش كه چون راه متعلق به ايشان است ، تقريبا راهنما و خدمتگذار باشد . آدم نجيب معقوليست و ريش مورچهپى سفيدى با شارب زده
سفرنامه ظهير الدوله ( همراه مظفر الدين شاه به فرنگستان ) ( فارسى ) — صفحة 125
مساهمون: على بن محمد ناصر خان ظهير الدوله
ص١٢٥