توجهات خاطر خطير ملوكانه و خدمات و كاردانى فلان و فلان و جان كندن فلان و شب و روز كار كردن و كوشش نمودن فلان ديشب و امروز نان خيلى خوب و فراوان و ارزان است . و حال آنكه جز توجه ملوكانه كه آن سال سيصدهزار تومان براى ارزانى و فراوانى نان و گندم از جيب خودش پول داد و نصفش هم به آن مصرف نرسيد ، تمامش را دروغ عرض كرده بود . يكى از آنها كه ايستاده بودند ، تملّقا گفت قبله عالم از وقتى كه از تبريز تشريف آوردند يكى نشد كه يك حرف خوب بزند . از هركس سؤال مىكنند از خرابى مملكت و گدايى رعيت جواب مىگويد .
اعليحضرت شاه كه مولى ( ع ) بر خيرخواهى و رعيتپروريش بيفزايد تقريبا به او متغير شد كه اين حرفهاى تملقآميز چيست ؟ اگر عيب كار و مملكت را نوكرها به من نگويند به كه بگويند . من خودم كه نمىتوانم در كوچه و بازارها راه بروم و معايب را ببينم . شماها براى همين هستيد كه معايب را به من بگوئيد و من با همراهى خدا اصلاح كنم . نواب يمين السلطان اين فرمايش شاه را هم تصديق كرده گفت : البتّه اگر جز اين باشد نوكر نمكبهحرام و خيانتكار است . . .
خلاصه محض آنكه باران و سيل راه و پلهاى كوچك را شسته و برده بود و بر آب آن دو رودخانه و پىپل خيلى افزوده شده بود ، حركت موكب همايونى موكول به فردا شد و هم متصل امروز باران مىباريد . اين عمارت كه براى نزول اعليحضرت شاه و حضرت صدر اعظم و جناب وزير دربار و آبدارخانه معين كردهاند ، داراى چند اتاق و يك ايوان بزرگ است كه به رودخانه نگاه مىكند و بناى آن از دو سه ذرع به رودخانه مانده است . عرض اين رودخانه شايد چهارصد ذرع باشد ، تلگرافخانه و پستخانه و گمركخانهء دولتى ايران هم آنطرف رودخانه برابر همين عمارت است . ديروز اعليحضرت شاه و ملتزمين آنطرف بودند و سيل خيلى سختى سيلان كرده بود و خيلى زحمت داده بود . وقت ناهار با حضرت صدراعظم و سايرين رفتيم به عمارتى كه خود روسها و مهماندارها منزل كرده بودند و ناهار و شام آنجا مىدادند و بالادست اين عمارت است به فاصلهء يك خيابان عريض . حضرت صدر اعظم مرا به تمام مهمانداران معرفى كرده مشغول صرف ناهار شديم . بعد از ناهار مراجعت به عمارت كه موقع نزول شاهى بود ،
سفرنامه ظهير الدوله ( همراه مظفر الدين شاه به فرنگستان ) ( فارسى ) — صفحة 113
مساهمون: على بن محمد ناصر خان ظهير الدوله
ص١١٣