را مقر زادوولد خود قرار داده بودند با ضجههاى بلند بهر سو دويده و حتى خود را به خاكپاى همايونى نزديك ساخته بودند . علت آن تهاجم و عقبنشينى جمعيت و مراجعت شاه از صحنهء جنگ كه من از دور مىديدم و درست تشخيص نمىدادم همان حمله موشها بود كه فراشها با چوب به تعقيب آنها پرداخته و تعدادى را مقتول نموده بودند . از خود بالون به غير از چند متر پارچه مشبك چيز ديگرى باقى نبود . » « 1 »
اما در زمان احمد شاه آخرين پادشاه سلسله قاجاريه نخستين هواپيما در آسمان ايران نمودار گرديد .
روانشاد پژمان بختيارى دراينباره مىنويسد :
« روز ششم صفر 1332 ( برابر با 14 ديماه 1292 خورشيدى و 4 ژانويه 1913 ميلادى ) مردى ظاهرا لهستانى بنام گوزمينسكى با يك هواپيماى دوبالهء سبك نظير طيارهاى كه در هشت سال پيش از آن بلريو از كاله به دوور يعنى از فرانسه به انگلستان رسانيده بود در آسمان ايران نمودار گرديد . در آن روز چنان كه نگارنده مشخصا به خاطر دارد بام قسمت اعظم عمارات تهران پوشيده از مردم تماشايى بود و طياره كه در ارتفاع زيادى پرواز مىكرد در ميدان مشق فرود آمد .
بنابه نوشته روزنامه ارشاد ( شماره 12 سال 7 مورخ 8 صفر 1332 ) مشاراليه در چندين مملكت آسيا و اروپا نمايش داده بود مرحوم احمد شاه و درباريان از آن ديدن كردند و عكس برداشتند كه در روزنامه ايلوستراسيون فرانسه گراور شد . طياره مزبور با فروش مبلغ گزاف بليط نمايش مختصرى داد بسوى شمال رهسپار شد . چند روز بعد نگارنده قطعات خرد شده آن را در يك ارابه اسبى ديد كه در خيابان علاء الدوله ( فردوسى ) به طرف ميدان توپخانه ( سپه ) مىبردند و از قرار مسموع راننده نيز تلف شد .
در 1333 ( قمرى ) يك هواپيماى نظامى انگليسى به ايران آمده و براى نمايش بليطهايى فروخت ولى در روز مقرر قادر به پرواز نشده مقدار زيادى خاك نثار تماشائيان كرد . بالاخره چند روز بعد از ميدان اوج گرفته با سرعتى عجيب قوسى را بر فراز تهران طى كرد و پشت سفارت روس بر روز خاكريز خندق ( مسير فعلى خيابان شاهرضا ) به زمين خورده خرد شد اما به راننده آسيبى نرسيده و برخى از قطعات قابل استفاده طياره را به سفارت انگليس بردند . بعد از جنگ بينالمللى پيشين ( جنگ اول جهانى ) كمپانى يونكرس آلمان شعبه هوانوردى خود را در ايران داير كرد . » « 2 »
هامش
( 1 ) - خاطرات عبد الله بهرامى . ص 99 - 96 با اندك اختصار
( 2 ) - تاريخ پست و تلگراف و تلفن . حسين پژمان بختيارى . ص 315 - 314 .