بايد در ملاء عام قليان بكشيد و يا از ايران خارج شويد . مرحوم ميرزا شق اخير را قبول فرمود و عازم بر حركت شد كه اهالى طهران از اعلى و ادنى زن و مرد سياه و سفيد غريب و خودى بومى و شهرى حر و مملوك از صغير و كبير به هيجان آمده زلزله در اركان شهر افتاد و همه نالهكنان و فريادزنان واشريعتاگويان به هر طرف در حركت و دور خانه ميرزا طوافكنان بودند و به فاصله يك ساعت تمام دكاكين و سراها بسته و تعطيل عمومى شد . . » « 1 »
درخور يادآوريست « در سال 1307 ( ه . ق ) ناصر الدين شاه و وزير اعظمش على اصغر خان امين السلطان مانند سفرهاى پيش ، پس از دادن چند امتياز به بيگانگان دست از پا درازتر از اروپا بازگشتند و طبق معمول و رسوم مملكتى براى ورود شاه مردم را به طاق نصرت بستن و چراغان كردن مجبور و وادار نمودند و در اين سفر مهمترين امتيازى كه در مقابل گرفتن مبلغ خيلى جزئى براى خود به انگليسها داده شد ، انحصار دخانيات ايران بود .
در 28 رجب 1307 ( ه . ق ) برابر با 20 مارس 1890 ( م . ) امتياز انحصار خريد و فروش تنباكو و توتون را به ماژور . اف . تالبوت
Talbot
انگليسى كه بعدا او شركتى ايجاد نمود ، واگذار شد . پس از گرفتن امتياز كه در قبال آن 26 هزار ليره پيشكش ( رشوه ) به شاه و مبالغى هم به وزير اعظم و وزرا داده شد . عده زيادى از انگليسها براى تشكيلات اداره وارد ايران شده و به ايلات و ولايات تقسيم گرديدند ، تا بهرهبردارى از امتياز خود نمايند . در سراسر ايران خيلى سخت سر و صدا بلند شد . مهمترين شورش مردم در تهران و تبريز بود . سرانجام دولت ناچار بلكه مجبور گرديد كه امتياز مزبور را در مقابل دادن خسارات زيادى لغو نمايد . » « 2 »
اعتماد السلطنه اين رويداد را روز بروز شرح داده كه به خوبى نشانگر عكس العمل مردم تهران و درباريان است وى مىنويسد :
« جمعه 2 ربيع الثانى سنه 1309 قمرى : . . . عصر كه من منزل بازديد امين خلوت رفتم عموى انيس الدوله كه تفنگدار است ، آنجا بود . مىگفت كه فتوائى از جناب ميرزا حسن شيرازى كه اعلم و بزرگ مجتهدين است در « سرمنراى » ( سامره ) منزل دارد رسيده است در منع استعمال تنباكو و توتون و اين فتوا را در مسجد شاه و ساير جاها خواندند مردم تمام غليان و چپق را شكستند . . » « 3 »
هامش
( 1 ) - تاريخ بيدارى ايرانيان بخش اول ص 19 - 20
( 2 ) - شرح حال رجال ايرانى ج 4 ، ص 289
( 3 ) - روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه . ص 779