احمد امين نيز كه در عصر ناصر الدين شاه در ايران به سر مىبرد ، دربارهء مشكل كم آبى تهران . . . چنين مىنويسد :
« مجراى آبها در داخل شهر ، بر خلاف خارج شهر سرپوشيده نيست . هر هفته يا پانزده روز يك بار آب در محلات شهر جارى مىشود . عموم اهالى محل در اطراف جويهاى آب جمع شده ، و به شستن لباس و ساير لوازم مشغول مىشوند ، و پس از آنكه آب را بدين نحو آلوده ساختند ، حوض و آبانبار خود را از اين آب مملو مىسازند و آب مشروب مردم از آب آلوده تأمين مىگردد . » « 1 »
دكتر فووريه دربارهء آب تهران مىنويسد :
« آب تهران چون از البرز مىآيد از شمال داخل شهر مىشود و خانه به خانه از منازل اغنيا گرفته تا خانههاى فقرا همه را مشروب مىكند . ولى البته فقرا غالب اوقات فداى اغنيا مىشوند و عموما در تابستان كه از همه فصول احتياج به آب بيشتر است تهران گرفتار بىآبى است . در نتيجهء وضع ناپسند توزيع آب توسط مجارى روباز غالب اوقات بعضى امراض به سرعت سراسر شهر را مىگيرد و ابتلاى عمومى دست مىدهد .
در محلات قديمى و بازار ، آب در وسط كوچهها در جوى تنگ كمعمق سرپوشيدهاى جارى است و هر چند قدمى سوراخ گشادى در آن ترتيب دادهاند كه هر خانه از آنجا آب مىبرد و اكثر اوقات اشياى آلوده خود را هم در آنجا مىشويند . بهعلاوه كثافات كوچه و راه هم از همانجا داخل آب مىشود . با اين وضع حال ، آبى كه مردم بدبخت محلات دور از مركز تهران مىنوشند معلوم است كه چيست . » « 2 »
جعفر شهرى دربارهء آلودگى آبهاى تهران مىنويسد :
« اين آبها كه در سرچشمهها و آبنماها چون مرواريد غلطان روشن و زلال به روى خود غلتيده چشم را جلا مىبخشد ، كمكم در طول راه و عبور از نهرها و جويهاى كثيف و استعمال و رختشويى و ظرفشويى و كهنهشويى و خاك و زباله و ريختن آب حوض و آبانبار و بازى اطفال و استحمام لشوش و شستشوى و آبدادن دواب ، مانند اسب و الاغ و گوسفند و غيره به صورت لجن و گنداب متعفنى درمىآيد كه حتى شامه و بصر را آزار مىرساند تا به آخر مسير كه به شكل مايع غليظى از انواع نجاسات و كثافات ، در وجه تشابه كاملى با آب چاه مستراح درمىآيد و مورد استفاده قرار مىگيرد .
هامش
( 1 ) . تهران در گذرگاه تاريخ ايران . ص 169 - 173 نقل به اختصار .
( 2 ) . سه سال در دربار ايران ، ص 230 .