بانك جديد شرقى
در سال 1306 ( ه . ق ) 1267 ( ه ش ) 1888 ( م . ) بانك جديد شرقى كه بهوسيلهء انگليسها در هندوستان تأسيس شده بود بهعنوان يك شركت بازرگانى شعبهاى در تهران داير كرد . گفتنى است كه ناصر الدين شاه نخست سخت مخالف اين طرح بود .
امين الدوله در اين باره مىنويسد :
« ناصر الدين شاه احداث بانك را در ايران به مثابه سم قاتل مىشمرد . به خصوص در اين چند سال راحتطلبى و اشتغال به عيش و بازيچهء كودكانه از كارهاى فرنگى به كلى گريزان بود . اتفاقا طامسن انگليسى ، وكيل بانك شرقى لندن ، به تهران آمد و خواست شعبهاى از بانك مزبور در تهران و بعضى بلاد ايران برقرار نمايد ، از جانب شاه امتناع بليغ مىشد ليكن مفيد نيفتاد و سفير انگليس به مدلول معاهدهء بينالدولتين حمايت كرد كه صنعت و عمل صرافى در عداد امور تجارت است و نمىتوان مانع شد ، برقرارى اين دستگاه ، وحشت شاه را از اسم و رسم بانك تخفيف داد . « 1 »
اين بانك در ساختمان عظيمى واقع در ضلع شرقى ميدان توپخانه احداث شد . جايى كه بعدها بانك شاهى و بعدترها بانك بازرگانى در آن ساخته شد . و اكنون نيز بانك تجارت در آن محل قرار دارد . « 2 »
عبد الله مستوفى درباره بانى اين ساختمان مىنويسد :
« ميرزا قهرمان امين لشكر يكى از گشادبازها ولخرجهاى زمان خود بوده است . يكى از بلند پروازيهاى او ساختمان عمارت وسيع بسيار مجللى در جنب ميدان توپخانه بود كه مبلغى به شاه پيشكش داد و اجازه تحصيل كرد كه سردر و ايوان اين خانه را به سمت ميدان مزبور باز كند و پس از تحصيل اين اجازه ، سردر و ايوان خانهء خود را با گچبريها و تجمل زياد روبه ميدان ساخت و مبلغى بر شكوه ميدان توپخانه افزود . بعدها ، به واسطهء گشادبازى مجبور شد خانه را بفروشد . گچبريهاى سردر و ايوانها همان است كه تا چند سال قبل هم برپا و در واقع سردر بانك شاهى بود و البته همهء معاصرين آنها را در نظر دارند . » « 3 »
اين بانك براى وجوه سپرده بدون قيد مدت و با حساب جارى صدى دو و نيم سود قرار
هامش
( 1 ) . خاطرات سياسى امين الدوله ، ص 123 .
( 2 ) . ايران و قضيه ايران ، ج 1 ، ص 614 و تاريخ مؤسسات تمدنى جديد در ايران ، ج 2 ، ص 76 .
( 3 ) . شرح زندگانى من ، ج 1 ، ص 138 .